ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 73




                                               

Tanke

Ein tanke er ei førestilling i medvitet. Ved å tenkja kan individ tolka og hanskast med det dei oppfatter av omverda, til dømes sanseopplevingar, førsstillingsbilete, kjensler eller verbale symbol. Gjennom fantasi kan ein også tenkja seg nye idea ...

                                               

Vitalisme

Vitalisme, filosofisk retning som hevdar at ein ikkje kan forklara den organiske røyndommen reint mekanisk, men på bakgrunn av eksistensen av ei særskilt livskraft. Retninga har røter tilbake til Aristoteles sin naturfilosofi, som med danna grunn ...

                                               

Ånd

Ånd eller ande er eit mangetydig omgrep som vert bruka i filosofi og religion. I norsk kultur kan ordet brukast synonymt med sjel. Samtidig kan ordet ånd brukast om ei sjel utan lekam, nærast som eit spøkjelse. Ordet ånd kan også brukast synonymt ...

                                               

Historiekultur

Historiekultur er eit omgrep for ei samling av reiskapar, kunstgjenstandar, dokument, tekster, bilete, ritual, sedvanar og påstandar og liknande som er rekna for å høyre fortida til og som er aksepterte brukt for å binde for-, sam- og framtida sa ...

                                               

Historikar

Ein historikar eller sogegranskar er ein som studerer og formidlar historie. Ein historikar prøver å sjå samanhengar mellom hendingar og samfunn i fortida. Han skil seg gjerne frå ein krønikeskrivar, som berre samlar og skriv ned hendingar, ved a ...

                                               

Historisk kjelde

Innafor historievitskap er nemninga kjelde brukt for å vise til tekstar, gjenstandar eller kjensgerningar. Barthold Georg Niebuhr, sonen til Carsten Niebuhrs, var ein av dei første som definerte dette omgrepet.

                                               

Historisk sosiologi

Historisk sosiologi er ei grein av sosiologifaget som fokuserer på korleis samfunn utviklar seg opp gjennom historia. Ein studerer historiske emne med bruk av ei sosiologisk tilnærming. Dette inneber eit samarbeid på tvers av faga historie og sos ...

                                               

Kjetteri

Galileo Galilei", som blei dømd for kjetteri." Kjetteri er i teologisk meining ei læresetning eller ei samling av slike som er stempla som falske av ein kyrkjeleg autoritet.

                                               

Kronologi

Kronologi vil seia tidsrekkefølgje. Kronologi er også den vitskaplege læra om å rangera hendingar etter når dei fann stad i tida. Døme på dette er bruken av tidslinjer, eller hendingsrekkefølgjer. Kronologi er også "å bestemma den faktiske tidsse ...

                                               

Munnleg overlevering

Munnleg overlevering er ein måte å hugsa ting på i samfunn som legg lita eller inga vekt på skriftleg overlevering. Denne metoden kan formidla litteratur, historie og lovar over generasjonar. Gamle samfunn, frå det norrøne til det opphavlege aust ...

                                               

Tidsvitne

Eit tidsvitne er ein person som sjølv har opplevd historiske hendingar, og som dermed kan forsyna ettertida med eigne minne frå hendingane. Minne er vurderte som historisk kjeldematerial av stor verdi. Uttrykket er særleg brukt i samband med over ...

                                               

Verdshistoria

Verdshistoria er eit oversyn over det me veit om utviklinga av menneske og samfunna deira. Fråskilde samfunn har hatt ulike føresetnader og tankar om korleis ein skal klara seg, og verdshistoria har dermed ikkje vore eins. Ein kan likevel skildra ...

                                               

Johann Wolfgang von Goethe

Johann Wolfgang von Goethe var ein tysk forfattar, politikar, humanist og vitskapsmann. Han var ein ragande figur under romantikken og innan tysk litteratur som skreiv dikt, romanar, skodespel og filosofiske verk. Han er særleg kjend for verk som ...

                                               

Aldus Manutius

Aldo Manuzio, latinisert til Aldus Manutius, var ein italiensk humanist, forleggjar og boktrykkar som grunnla boktrykkarhuset Manutius i Venezia. Han er kjend for mange typografiske nyvinningar, som kursiv, standardiserte bruk av komma og semikol ...

                                               

Beatus Rhenanus

Beatus Rhenanus, opphavleg Beat Bild, var ein tysk humanist, forfattar, redaktør og boksamlar. Han var respektert i samtida for utgjevinsarbeidet sitt med antikke og samtidige tekstar. I ettertida er han særleg blitt kjend for den omfattande boks ...

                                               

Bertrand Russell

Saman med Alfred North Whitehead publiserte han Principia Mathematica, eit av 1900-talets viktigaste verk om matematikken sitt logiske grunnlag. Russell blir rekna som grunnleggaren av den analytiske filosofien. Som ein verdskjend freds- og nedru ...

                                               

Peter Ustinov

Peter Ustinov el. Peter Alexander von Ustinov var ein britisk forfattar, skodespelar, instruktør og debattant. Hans familiære bakgrunn var blanda, far hans var såleis tysk statsborgar og mor hans russisk. I kraft av faren sitt arbeid innanfor det ...

                                               

Kurt Vonnegut

Kurt Vonnegut, var ein amerikansk forfattar og kunstnar. Han har i hovudsak konsentrert seg om science fiction. Hans mest kjende verk er Slaktehus-5 som utspelar seg under bombinga av Dresden under andre verdskrigen. Han var son av arkitekten Kur ...

                                               

Lingvistikk

Lingvistikk eller språkvitskap er det vitskaplege studiet av naturleg språk og tale. Utøvarar av lingvistikk blir kalla lingvistar. Omgrepet lingvist blir av og til feilaktig nytta om ein polyglott, altså ein som snakkar fleire språk, men ein lin ...

                                               

Analfabetisme

Analfabetisme er ei nemning for manglande eller for dårleg lese- og skrivedugleikar hjå personar over skulepliktig alder. I år 2000 fanst det ifølgje UNESCO 800 millionar vaksne analfabetar, og 100 millionar born utan skuletilbod i verda. Av dess ...

                                               

Analogi i språkvitskapen

Ordet analogi kjem av klassisk gresk ἀναλογία f proporsjon, jamhøve, og det greske ordet blei sett om til latin med prōportiō f jamhøve, samsvar, proporsjon, analogi. Ein framstiller ofte ein analogi formelt som eit samsvar mellom a–b og c–d, sli ...

                                               

Antonym

Eit antonym er eit ord som har motsett tyding av eit anna ord. Ord kan ha fleire ulike antonym. Både liten og kort er antonym til lang. Det motsette av eit antonym er eit synonym. Antonym og synonym er såleis antonym. Det finst tre typar antonym: ...

                                               

Apokope

Apokope er bortfall av vokal eller konsonant i slutten av eit ord. Det er større sjanse for apokope når lyden ligg langt unna trykksentrum i ordet. I både trøndersk og estisk er det apokope for ord med lang rotstaving, men ikkje med kort rotstavi ...

                                               

Arkaisme

Ein arkaisme, av gresk ἀρχαῖος, gammaldags, er i språkleg samanheng ei gammalvoren, i nokre høve òg forelda, bøyingsform, eller eit gammalvore ord eller uttrykk. Av same rota har vi adjektiva arkaisk om gammalvorne eller forelda ord og uttrykk og ...

                                               

Avlyd

Avlyd eller ljodsprang er eit omgrep for ein ikkjesegmental morfologisk prosess, karakteristisk for sterke verb i indoeuropeiske språk og generelt for morfologien i afroasiatiske språk. Avlyd i norsk går tilbake til ur-indoeuropeisk og var den må ...

                                               

Bilabial konsonant

Biliabiale konsontantar er konsonantar som vert uttala ved hjelp av både over- og underleppa. I det internasjonale fonetiske alfabetet finn ein desse bilabiale konsonantane: Ustemd bilabial implosiv vert skriven som ein stemd bilabial implosiv me ...

                                               

Bokstav

Ein bokstav er eit element i eit alfabet. Ideelt sett er kvar bokstav teikn for ein språklyd. Bokstavane i alfabetet blir kategoriserte i konsonantar og vokalar. Ideelt sett er kvar bokstav teikn for ein språklyd, men i praksis kan éin bokstav st ...

                                               

Bøying

Bøying er ein morfologisk prosess som dannar ordformer av leksem. Ordformene fiske, fiskar, fiska er til dømes bøyingsformer av verbet å fiske. Sjå òg avleiing.

                                               

Bøyingsklasse

Ein bøyingsklasse er ein ordkategori som skil seg ut frå andre ord av same fonemiske struktur gjennom ulike morfologiske prosessar. Eit språk deler leksema sine i bøyingsklassar når fonologisk like stammar realiserer same grammatiske ord med ulik ...

                                               

Bøyingsparadigme

Her er bøyingsparadigmet til det norske substantivet JENTE: jente eintal, ubunden jenta eintal, bunden Bøyingsparadigmet til substantivet JENTE jentene fleirtal, bunden jenter fleirtal, ubunden

                                               

Datalingvistikk

Datalingvistikk er eit tverrvitskapleg felt mellom lingvistikk, matematikk og informatikk. Der formell lingvistikk vil lage veldefinerte modellar som simulerer grammatikken til menneskelege språk, prøver datalingvistikken å bygge slike modellar m ...

                                               

Den høgtyske konsonantforskyvinga

Den høgtyske konsonantforskyvinga er ei regelrett lydforskyving som har gitt regelmessige og systematiske av konsonantforskjellar mellom høgtysk og alle andre germanske språk. Lydforskyvinga byrja truleg lengst sør i det tyskspråklege området run ...

                                               

Det internasjonale fonetiske alfabetet

Det internasjonale fonetiske alfabetet er eit fonetisk alfabet som lingvistar brukar til å representera dei språklydane som taleorgana til mennesket kan produsera. IPA er meint å vera ein standard for lydskrift i alle språk. Dei fleste teikna kje ...

                                               

Deutscher Sprachatlas

Deutscher Sprachatlas er namnet på ein forskingsinstitusjon ved universitetet i Marburg og eit dialektatlas over tyske dialektar. Institusjonen vart skipa som Sprachatlas des Deutschen Reichs av lingvisten Georg Wenker 1852-1911 i 1877. I åra fra ...

                                               

Dialektkontinuum

Eit dialektkontinuum er ei rekkje av dialektar som er slik at alle talarane av nabodialektar forstår kvarandre, men likevel slik at dialektar langt frå kvarandre i kontinuumet ikkje er forståelege seg i mellom. Eit klassisk døme på dialektkontinu ...

                                               

Epitet

Eit epitet er eit skildrande tillegg, oftast eit adjektiv, til et substantiv. Døme på ståande epitet: gamle kong Gustav den mektige kong Agamemnon den lettfota Akilles den allsidige Odyssevs den brunskjegga Ontrus den vakre Helena Frå Snorre veit ...

                                               

Eponym

Eponym er ord som har sine opphav i særnamn, t.d. namnet til ein person eller eit varemerke, men som har glidd inn i språket slik at ein til vanleg ikkje tenkjer på opphavet til orda når ein brukar dei. På norsk refererer omgrepet eponym først og ...

                                               

Etymologi

Etymologi eller ordsoge er læra om eller studiet av opphavet til orda og korleis dei har utvikla seg gjennom tidene, både når det gjeld form og tyding. Etymologien til eit ord vil difor i praksis ofte anten seie oss kva form og tyding vi trur den ...

                                               

Fennougristikk

Fennougristikk er vitskapsgreina som utforskar finsk-ugriske, eller meir generelt, uralske språk. Fennougristikken står rimelegvis sterkast i Finland og Ungarn, men også Estland, Tyskland og Russland er viktige.

                                               

Fonem

I talemål er eit fonem ei grunnleggjande, teoretisk eining – det minste lydsegmentet som kan endra tydinga av eit ord. Når fonologar skal kartleggja kva fonem eit språk inneheld, prøver dei å finna minimale par – to ord med ulik tyding, som skil ...

                                               

Fonemisk transkripsjon

Fonemisk transkripsjon viser kva for fonem som vert brukte i uttalen. I det internasjonale fonetiske alfabetet vert fonemisk transkripsjon markert med skråstrekar: /park/

                                               

Fonetisk transkripsjon

Fonetisk transkripsjon viser kva for allofonar som vert brukte i uttalen. I det internasjonale fonetiske alfabetet vert fonetisk transkripsjon markert med hakeparentes:

                                               

Fonologi

Fonologi er den greina av den allmenne lingvistikken som utforskar lydsystem i einskildspråk og allmennspråklege drag ved slike system. Fonologien må skiljast frå fonetikken, som er læra om språklydanes natur, produksjon og persepsjon, uavhengig ...

                                               

Formell i vitskap

Formell vert i vitskap nytta om det som gjeld forma aleine og ikkje innhaldet. I matematikk vert formell eller formal betraktningsmåte nytta for å framheve dei reint abstrakte og logiske samanhengane uavhengig av arten eller tolkinga av dei symbo ...

                                               

Generativ lingvistikk

Generativ lingvistikk er ei retning innanfor lingvistikken som nyttar ein generativ grammatikk, det vil seie ein fullt eksplisitt grammatikk, eller eit endeleg sett av reglar eller prinsipp som genererer dei og berre dei grammatiske setningane i ...

                                               

Gjensidig forståing

Gjensidig forståing er ein slik nærleik mellom to eller fleire språk eller dialektar at talarane av dei kan forstå einannan utan å anstrengje seg eller få ytterlegare opplæring. Den gjensidige forståinga kan vere asymmetrisk når brukarar av det e ...

                                               

Glottokronologi

Glottokronologi er ein metode som blir nytta i historisk lingvistikk for å rekne ut kva tid to eller fleire språk skilde seg frå kvarandre. Metoden baserer seg på hypotesen om eit grunnleggjande ordtilfang i eit språk som endrar seg med ein konst ...

                                               

Gradbøying

Grad er ein grammatisk kategori ved adjektivet. Kategorien har tre trekk, positiv, komparativ og superlativ, som i norsk fin, finare, finast. Komparativ samanliknar to storleikar og finn at karakteristikken er meir treffande på den eine enn på de ...

                                               

Grafem

Eit grafem er eit sett av symbol som kan byttast ut med kvarandre i eit skriftsystem. Grafem kan vere t.d. bokstavar, ideogram, talsymbol, skiljeteikn. I ein fonologisk ortografi står grafema i eit eitt-til-eitt-tilhøve med fonema i det språket. ...

                                               

Grammatikk

Grammatikk er studiet av reglane som gjeld for eit språk. Grammatikken høyrer inn under lingvistikken, og femnar om: Syntaks Fonologi Morfologi Den deskriptive grammatikken kan delast i Synkron grammatikk Diakron grammatikk Den normative grammati ...