ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 72




                                               

Den gylne middelvegen

Den gylne middelvegen er ein filosofisk leveregel som går ut på at ein verken bør ha for mykje eller for lite av det gode. Han er særleg utbreidd i gresk filosofi, og ein viktig del av etikken til Aristoteles. Leveregelen finst i fleire utgåver o ...

                                               

Determinisme

Determinisme er innan filosofien læra om at alt som skjer er strengt årsaks-bestemt. Determinisme vert mellom anna nytta i moralfilosofien om standpunkt som nektar for at mennesket har fri vilje og hevdar at alle handlingar, tankar og slutningar ...

                                               

Dialektikk

Dialektikk er eit filosofisk omgrep og ein metode der ein gjennom samtale ynskjer å avgjere innhaldet i eit omgrep eller eit problem. Dialektikken er bygd opp rundt ein samtale der deltakarane ueinige om noko, men prøver å overtale kvarandre til ...

                                               

Dilemma

Eit dilemma er eit val mellom to moglegheiter som begge vil medføre eit uønskt resultat. Ordet kjem frå gresk di-, to og lemma, setning, og tyder eigentleg dobbeltsetning.

                                               

Diskurs

Diskurs tyder tale, samtale eller drøfting. Ein diskurs er eit sett omgrep, problemstillingar og formuleringar som ligg nedfelt i språket og som alle deler innanfor ein viss kultur. Omgrepet blir brukt innan språkvitskap, litteraturteori og filos ...

                                               

Doktrine

Doktrine kjem av det latinske ordet doctrina og er ein vitskap eller eit trusystem sine læresetningar, instruksjonar, lærde prinsipp eller standpunkt, som definerer eit sant heile i følgje ein eller fleire forfattarar. Den greske analogi for ei d ...

                                               

Eksistensialisme

Eksistensialisme er ei filosofisk rørsle som omhandlar individualisme, individuell fridom og subjektivitet. Dette er ei tankeretning som er oppteken av menneskelivet med vekt på ansvar, fridom og val. Eksistensialismen legg vekt på idéen om at ek ...

                                               

Estetikk

Estetikk er eit kunstteoretisk omgrep brukt om både "læra om kunnskap som kjem til oss gjennom sansane" og "læra om det vakre og vene i kunsten". Ordet "estetikk" vert òg brukt som eit samleomgrep for felles stilideal, ein kulturell smak eller ei ...

                                               

Examen philosophicum

Examen philosophicum, òg kalla "førebuande" eller "anneneksamen", er ein universitetseksamen i filosofi i Noreg og tidlegare òg i Danmark. Eksamenen vart innført ved Danmark-Noregs einaste universitet Københavns Universitet i 1675. I Danmark vart ...

                                               

Fenomen

Fenomen viser til noko som skjer og kan oppfattast, anten gjennom sansane eller annan observasjon. Ordet stammar frå gresk phainomena, frå verbet phainesthai, visa seg. Ei kvar vanleg hending som følgjer naturlovar kan kallast eit fenomen, til dø ...

                                               

Fenomenologi

Fenomenologi viser til læra om fenomen, det vil seia oppfatning og sansing av ting heller enn tinga i seg sjølve. Omgrepet er brukt innan filosofi og psykiatri. I moderne fenomenologi er fenomenologi ei grein av den vitskapen som skildrar fenomen ...

                                               

Framandgjering

Framandgjering er ein prosess som fører til at verda på ein uønskt måte framstår som framand for mennesket. Mest kjend er kan henda Karl Marx sin teori om framandgjering, som byggjer på ein kritikk av Hegel og dei "unge hegelianarane", særleg Lud ...

                                               

Fri vilje

Fri vilje er ein filosofisk doktrine som omhandlar spørsmålet om dei vala vi gjer som menneske vert gjort ut frå oss sjølve eller ikkje. Det er eit viktig område også innan naturvitskap og sosiologi.

                                               

Fridom

Fridom er ein tilstand der ein kan ta avgjerder etter eigen fri vilje. Fridom kan til dømes omfatta at ein er fri til å tru, tenka, seia eller gjera noko, og at ein kan velja kven ein vil vera saman med og kvar ein vil vera. Ein kan snakka om fri ...

                                               

Før-sokratikarane

Før-sokratikarane var dei greske filosofane som virka før Sokrates som med sine etterfølgjarar fekk den dominerande posisjonen innan gresk filosofi. Ein set skilje mellom desse første filosofane og Sokrates fordi sistnemnde er ein av dei viktigas ...

                                               

Gud

Gud er ei nemning brukt om forestillinga om ei overnaturleg kraft eller eit vesen som har stor makt over verda, og ofte er både allmektig, allvitande og altnærverande. Ein skil mellom ein gud med liten bokstav, som kan vera ein av fleire gudar, o ...

                                               

Hermeneutikk

Hermeneutikk er eit sett med teoriar som omhandlar prosessen å fortolka ein tekst og å skapa meining av denne. Hermeneutikken søkjer ei medvitsgjering over denne prosessen, og den føreslår også framgangsmåtar for tolking. Hermeneutikk vert også b ...

                                               

Heuristikk

Heuristikk er læra om korleis ein best oppnår vitskaplege resultat og lagrer kunnskap, og er ei grein av filosofien. I moderne vitskapsteori blir heuristikk brukt av mellom anna Imre Lakatos om metodiske reglar som gir retningslinjer for korleis ...

                                               

Humanisme

Humanisme er ei andstretning innan filosofi og andsliv med røter i den greske og romerske antikken. Filosofien set mennesket i sentrum, nett som i den greske sofismen. "Klassisk" humanisme vart utvikla i tidleg renessanse, frå 1300- til 1500-tale ...

                                               

Idealisme

Idealisme er fleire ulike lærer som trur på eller søkjer etter ideal, noko perfekt, som anten kan vera førebilde for røyndommen eller brukast til å forbetra verda. Ein finn ulike former for idealisme innan filosofi, kunst og samfunnsliv. I dagleg ...

                                               

Identitet

Identitet, av det latinske pronomenet idem, som tyder den same, er eit omgrep for å karakterisere likskap. Omgrepet vert bruka om absolutt likskap: Å fastslå identitet mellom to omgrep vil seie å prove at to omgrep er fullstendig like; å fastslå ...

                                               

Intellekt

Intellekt er eit omgrep for den delen av sinnet som viser fornuft og forstand, til motsats frå kjensler, oppfatting og ønske. Ordet stammar frå det greske omgrepet nous, som blei omsett til latin som intellectus, av intelligere, forstå. Nærskylde ...

                                               

Kjærleik

Kjærleik er ei menneskeleg kjensle, vanlegvis retta mot eit anna menneske. Kjærleik er å vere glad i nokon. Mange vil seie at kjærleik er irrasjonell av natur, og difor vanskeleg å definere. Likevel er omgrepet delt inn i ulike former for kjærlei ...

                                               

Kulturindustrien

"Kulturindustrien" er eit omgrep som fyrst vart formulert av Theodor Adorno og Max Horkheimer. Omgrepet inneber at populærkulturen kan liknast med ein stor fabrikk som produserer standardiserte "kulturprodukt" som manipulerer massane til å verta ...

                                               

Kunnskap

Kunnskap er ei bevisst forståing av noko, og med moglegheita til å bruke han til ein bestemt hensikt. Moglegheita til å vita noko er ein sentral del av filosofien og har si eiga avdeling, epistemologi. På eit meir praktisk nivå er kunnskap noko s ...

                                               

Lagnad

Lagnad eller skjebne er eit filosofisk og teologisk omgrep som er knytt til hendingar i tid og historie. Ordet inneber at hendingane er "laga", eller meint, gjerne av ein styrande vilje. I Abrahamsreligionane er Guds vilje og lagnaden samstilde, ...

                                               

Liberal

Liberal, er ei nemning brukt på ulike måtar innan politikk og filosofi. Ein skil vanlegvis i moderne norsk språkbruk mellom det å vere liberal og det å vere liberalistisk. Det å vere liberal på eit område betyr da noko slikt som å vere open, roms ...

                                               

Lukke

Lukke eller lykke er eit positivt omgrep som kan visa til medgang, god lagnad eller flaks, eller det å vera lukkeleg, ei varig kjensle av glede eller velvære, også kjend som sæle. Omgrepet blir brukt innan filosofi, religion og psykologi, med nok ...

                                               

Matematisk filosofi

Matematisk filosofi er ei grein innan filosofien som handlar om det filosofiske grunnlaget for matematikken, som prøvar å svare på spørsmål omkring fundamentale antakingar innan matematikken og følgjer av desse. Eit av hovudmåla med matematisk fi ...

                                               

Materialisme

Materialisme er brukt om det å legga vekt på ting eller materie, både i det daglege og som del av tenking om korleis verda er bygd opp. Å leva eit liv der ein legg vekt på materielle gode og eigedom blir kalla materialistisk. Dette står gjerne i ...

                                               

Meining

Meining kan visa til: Syn, oppfatning, overtyding tankar av djupare innhald, ein fornuftig samanheng Meining er eit tema som blir studert i mange vitskapar. Det er vanskeleg å bestemma tydinga av omgrepet "meining" og definera det presist, sidan ...

                                               

Metafysikk

Metafysikk, er ein filosofisk faggrein som tek for seg emne det ikkje let seg gjera å føre vanlege vitskaplege prov for. Metafysikken drøftar emne som gud, sjel og liknande. Mykje av den metafysiske diskusjonen ligg nær teologien, men er i like s ...

                                               

Moral

Moral viser til normer og verdiar til korleis eit individ eller ei gruppe menneske meiner det er rett å leva. Handlingar og haldningar som følgjer desse reglane blir kalla moralske, medan noko som bryt med dei blir kalla umoralske. Synet på kva s ...

                                               

Naturrett

Naturrett er ein teori om at det finst eit sett av rettslege prinsipp som er av ein slik grunnleggjande karakter at dei gjeld alle stader til alle tider. Naturretten treng ikkje noko eiga grunngjeving fordi alle med basis i sunn fornuft vil vera ...

                                               

Nihilisme

Nihilisme er ein filosofisk posisjon som argumenterer for at tilværet ikkje har nokon objektiv meining og at det ikkje finst sekulær moral. Nihilisme som filosofisk uttrykk vart først introdusert av Friedrich Heinrich Jacobi for å karakterisera r ...

                                               

Nyplatonisme

Nyplatonisme var ei filosofisk rørsle som oppstod på 200-talet og hadde til mål å sameina gresk filosofi og orientalsk tenking til eit religiøst, mystisk og filosofisk system.

                                               

Panteisme

Panteisme er ei metafysisk filosofi og religiøs lære som hevdar at Gud er alt og Alt er Gud. Ho vil dermed også hevde at alt er ein einskap, dvs. uendeleg, altomfattande og evigvarande, og på ein eller annan måte guddomleg, sjølv om guddomen er i ...

                                               

Partikularisme

Partikularisme, frå lat. jf. partikulær, er eit omgrep som kan brukast innan ulike felt om særbehandling av noko. Partikularisme kan til dømes gå ut på at det ikkje finst nokre generelle eller alltid gyldige moralske prinsipp. Kva som er rett han ...

                                               

Postmodernisme

Postmodernisme viser til ei rekkje nyorienteringar innan kunst- og andsliv frå midt på 1900-talet og utover. Retninga kan sjåast på som ein reaksjon på modernismen, eller som ein del av denne. Sjølve omgrepet "postmodernisme" er omdiskutert, men ...

                                               

Praktisk kunnskap

Praktisk kunnskap er kunnskap i handling, i det vi gjer eller let vere å gjere, og kan kallast handlingsboren kunnskap. Teoriar om praktisk kunnskap er handlingsteoriar. Praktisk kunnskap må ikkje forvekslast med praktisk sans eller teknisk innsi ...

                                               

Prinsipp

Prinsipp kjem frå latin principium, som tyder "opphav" eller "første årsak". Prinsipp vert brukt i tydinga grunnsetning, som ei overordna eller grunnleggjande setning for tenking eller handling.

                                               

Profesjonsvitskap

Profesjonsvitskap kan verte nytta som samleterm for ei rad ulike vitskaplege studiar, disipliner eller fagområder av profesjonar eller yrke. Termen er særs sjeldan i bruk. Ein meir vanleg term er profesjonsstudium, noko som dekkjer forskinga på d ...

                                               

Proposisjon

Proposisjon er eit ord nytta i logikken for å skildre innhaldet i påstandar. Ein påstand kan evaluerast som anten sann eller usann. Proposisjonar er ikkje-lingvistiske abstraksjonar, så forskjellige setningar innan eit språk, eller ei setning på ...

                                               

Rasjonalisme

Innan filosofi inneber rasjonalisme at dei verkelege kjeldene til kunnskap er fornuft og tenking, ikkje sansane. Som kunnskapsteoretisk retning står rasjonalismen i motsetnad til empirismen som byggjer på erfaring. Det vert lagt til grunn at menn ...

                                               

Realisme

Realisme er eit omgrep for noko som er nært knytt til røyndom. Eit realistisk livssyn kan vera ei oppfatting som byggjer på konkrete kjensgjerningar, medan realistiske handlingar tek utgangspunkt i dei faktiske tilhøva. Realisme kan vera ein mots ...

                                               

Reduksjonisme

Reduksjonisme er idéen om å forklare eigenskapar til ting eller organismar utfrå eigenskapane til byggesteinane. Eit døme kan vere å forklare eigenskapane til ei celle ut frå eigenskapane til molekyla i cella. Denne måten å tenke på står sterkt i ...

                                               

Røyndom

Røyndommen eller verkelegheita omfattar vanlegvis alt som er handgripeleg og sant, eller det som eksisterer i verda rundt oss, i motsetnad til fantasiar, abstrakte idear og det som er falskt og usant. Det er likevel eit relativt omgrep som vert h ...

                                               

Semiotikk

Semiotikk eller semiologi er læra om teiknsystem og bruken av dei. Det tek for seg korleis me uttrykker oss gjennom teikn noko og korleis me skapar meining. Historisk blir semiotikk knytt til to sentrale forskarar: Saussure og Peirce. Saussure bl ...

                                               

Solipsisme

Solipsisme er ein filosofisk teori som hevdar at eget er det einaste som eksisterer, og følgjeleg at verda og andre menneske berre eksisterer som ein del av medvitet til eget. Om ein reiser tvil om gyldigheita av vår kunnskap om ei objektivt eksi ...

                                               

Sosialdarwinisme

Sosialdarwinismen er ei filosofisk/ideologisk retning, grunnlagd av Herbert Spencer som meiner at han tillempar Charles Darwin si naturvitskaplege utviklingslære til samfunnet. Darwin sjølv tok avstand frå sosialdarwinismen, og biologar ser sosia ...