ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 71




                                               

Arkeologi

Arkeologi er studiet av menneskeleg aktivitet, det vil seie korleis dei levde, kva dei levde av, og eventuelt kvar dei kom frå eller drog til, hovudsakleg gjennom studiet av dei materielle leivningane som finst etter dei på og i jorda. Systematis ...

                                               

Bautastein

Bautastein er ei arkeologisk nemning for avlange og meir eller mindre flate natursteinar som vart reist på høgkant i forhistorisk tid, og som vanlegvis er utan innhogd bilete eller innskrift. Forma og storleiken på bautasteinane kan variera, og o ...

                                               

Brakteat

Brakteat eller gullbrakteat, av latin bractea, som tyder "tynn plate", er den arkeologiske nemninga på ein lita sirkulær, tynn gullplate som er prega med eit einsidig bilete i relieff og utstyrt med ein opphengsring for å kunne berast i ein kjede ...

                                               

Den fruktbare halvmånen

Den fruktbare halvmånen viser til eit halvbogeforma område i Midtausten der tidleg jordbruk og sivilisasjon utvikla seg, og viktige nyvinngar som skrift og hjulet kom til. Omgrepet blei skapt som The Fertile Crescent av den amerikanske arkeologen ...

                                               

Det nære Austen

Det nære Austen eller "Den nære Orienten" er ei nemning for landområda som tidlegare høyrde til Det ottomanske riket, i dag helst avløyst av omgrepet Sørvest-Asia. Omgrepet har helst vore bruka av arkeologar, geografar og historikarar, mindre av ...

                                               

Fornvännen

Fornvännen er eit svensk vitskapleg tidsskrift for artiklar om arkeologiske og eldre kunsthistoriske emne, og er størst i Norden for meldingar av bøker og artiklar på desse fagområda. Artiklane er skrivne av ulike forfattarar på eit av dei nordis ...

                                               

Fragment

Fragment er eit brotstykke av noko større. Det er vanleg å finna fragment i forsking på eldre tider. Innan arkeologi kan ein til dømes finna fragment av folk, dyr, byggverk og objekt frå tidlegare tider. Innan tekst- og litteraturhistorie kan det ...

                                               

Gravhaug

Gravhaug er eit synleg monument i form av ein kunstig haug som rommer grava eller gravene til ein eller fleire avlidne personar. Gravhaugar kan liggje fritt eller på eit gravfelt. Dei kan ha ulike formar og storleikar, men er vanlegvis runde, har ...

                                               

Gravrøys

Gravrøyser er gravminne som, ulikt gravhaugar, er laga fullstendig av stein utan synleg innblanding av jord. Dei kan ha ein toppa eller kvelva profil, og grunnflata kan vera rund, oval, trekanta eller lang. I Noreg er gravrøyser kjent frå yngre s ...

                                               

Grønstein

Grønstein er ein metamorf bergart som er danna av basiske vulkanske bergartar som basalt og diabas under relativt låg temperatur. Steinen inneheld grøne mineral som kloritt, epidot og amfibol. I Noreg finn ein mykje grønstein i Trondheimsfeltet. ...

                                               

Haugbrot

Haugbrot er å grave seg inn i ein gravhaug for å take ut gjenstandar som vart lagt i grava i samband med jordfestinga av den avlidne, eller av andre årsaker. Nemninga haugbrot vert framfor alt nytta om slike innbrot som er gjort i gamal tid. Det ...

                                               

Heilag lund

Ein heilag lund er eit skogholt som vert tillagd ei særskild religiøs tyding. Heilage lundar spelte ei viktig rolle i kultpraksis og mytologiske landskap knytt til dei polyteistiske religionane i det førhistoriske Europa, antikken i Hellas og Rom ...

                                               

Helleristing

Helleristingar eller helleristningar er ei nemning på bilete som er hogd eller slipt inn i stein og fjell. Arkeologiske helleristingar stammar frå førhistorisk tid, typisk frå tida frå 10 000 fvt til 1000 fvt, men dei kan òg vere mykje yngre. Tid ...

                                               

Horg

Ei horg) var eit slags altar eller stad for ofring i førkristen norrøn tid. Horg heng saman med hòv i den tydinga at begge er former for kultstader. Kjeldene er uklare på korleis ei horg såg ut og korleis rituala arta seg. Det norrøne ordet hǫrgr ...

                                               

Hòv

Hòv viser til stader for utøving av norrøn religion. Det er usikkert om dette viste til stader innan- eller utandørs, til eigne tempel eller bygningar som også hadde andre bruksområde. Truleg har ein hatt ulike typar hòv ulike stader. Spor etter ...

                                               

In situ

I luftfartsindustrien vert utstyr testa ombord i fly, "in situ", på plassen der det skal fungere for få stadfesta at flyet med alle aktuelle system fungerer saman. Kvart enkelt apparat eller instrument kan fungere normalt når det er montert for s ...

                                               

Industriarkeologi

Industriarkeologi er ei retning innan arkeologi og historieforsking. Industriarkeologar dokumenterer og granskar restar etter industriverksemd. Det var Michael Rix som skapte omgrepet på 1950-talet ut frå ønsket om å studera og verna det som vitn ...

                                               

Klassisk arkeologi

Klassisk arkeologi er arkeologi som har som studium og forskingstema leivningane og ruinane etter dei gamle kulturane kring Middelhavet. I streng meining står omgrepet klassisk arkeologi for arkeologisk verksemd knytt til forsking på leivningane ...

                                               

Arkeologisk kultur

Arkeologisk kultur er nemninga på ei spesifikk samlingane av artefaktar, gjenstandar laga av menneske, som er slik utforma og funne i slike samanhengar at dei gjev grunn til å tru at dei skriv seg frå ei spesifikt førhistoriske folkegruppe, og så ...

                                               

Mammenstil

Mammenstil er nemninga på ein av de nordiske stilartane frå vikingtida, namngjeve etter dekoren på eit økseblad frå ein praktøks funne ei vikingtidsgrav i Mammen på Jylland i Danmark. Stilen vart utvikla på fyrste halvparten av 900-talet i tradis ...

                                               

Marinarkeologi

Marinarkeologi eller maritim arkeologi er eit spesialisert forskingsområde i arkeologi som studerer maritime artefaktar frå forhistorisk- og historisk tid.

                                               

Maskestein

Maskestein er biletsteinar frå vikingtida, med eller utan runeinnskrift, som syner ein stilisert figur som har somme menneskelege drag. På Jylland i Danmark er maskesteinar funne ved elver, myrer og andre våtmarksområde der det er, eller ein rekn ...

                                               

Matronekult

Matronekult er ei moderne fagleg nemning på ein førkristen germansk og keltisk kultisk praksis knytt til kvinnelege makter. Nemninga er avleia av det latinske ordet matrona som er nytta i inskripsjonar på votivsteinar og altre med bilete i lågt r ...

                                               

Megalitt

Megalitt er i arkeologisk og kulturhistorisk språkbruk ei fellesnemning for forhistoriske monument og byggverk av ulike slag, kjenneteikna av at det er nytta sers stor stein som ikkje er tilhoggen eller berre grovt tilhoggen. Ordet megalitt skriv ...

                                               

Menhir

Menhir er den franske og engelske arkeologiske nemninga på slike reiste steinar frå forhistorisk tid som på norsk vanlegvis vert kalla bautastein. Men ordet menhir vert òg nytta i norsk arkeologisk samanheng, men då helst om dei store bautasteina ...

                                               

Monument

Med monument forstår ein til vanleg eit minnesmerke over ein person eller ei hending. Innan kunsthistoria blir det gjerne brukt ein breidare definisjon, der kvar ein menneskeskapt gjenstand over ein gitt storleik blir kalla eit monument. Innan ar ...

                                               

Myrmalm

Myrmalm er førekomster av jern i myrområde. Utvinning av jern frå myrmalm vert kalla jernvinne. Eit museum vigd heilt til verksemda knytt til jernvinne i Noreg er Jernvinnemuseet i Bykle i Setesdal i Aust-Agder fylke. Sjømalm har same samansetnad ...

                                               

Post-prosessuell arkeologi

Post-prosessuell arkeologi er ein arkeologisk teori frå byrjinga av 1980-talet. Då vart fleire og fleire skeptiske til den rådande prosessuelle arkeologien, desse kritikarane representerte ikkje ei heilhetleg retning, men heller eit mangfald av u ...

                                               

Prosessuell arkeologi

Omkring 1960 gjorde ein ny retning seg gjeldande innan arkeologien, i fyrste omgang i USA. Denne la meir vekt på bruk av antropologi og naturvitskaplege metodar, og vart kalla prosessuell arkeologi. I den prosessuelle arkeologien var det eit mål ...

                                               

Pyramidar

Pyramidar kallar ein fleire byggverk som har vore bygd av fleire folk opp gjennom historia. Dei har hatt form som høye byggverk som smalnar mot toppen, liknande ein pyramide innan geometri. Best kjend er pyramidane frå Egypt i oldtida, pyramidane ...

                                               

Ruin

Ruinar er leivningane av menneskeskapt arkitektur, altså bygningar som ein gong var heile, men som er blitt heilt eller delvis øydelagde av menneske eller har forfalle på grunn av vêr, naturkatastrofar eller mangel på vedlikehald. Det finst berøm ...

                                               

Samisk arkeologi

Med samisk arkeologi meiner vi arkeologi som har handsaming av samisk funn som tema. Eit sentralt spørsmål for samisk arkeologi blir dermed kriteria for kva som er samiske funn.

                                               

Skipssetjing

Skipssetjing er den arkeologiske nemninga på steinar som i gamal tid er sett opp i to radar på det viset at dei dannar forma på ein open båt sett ovanfrå, ofte med ein større stein i kvar ende for truleg å markere baugen og akterenden på båten. S ...

                                               

Steinsetjing

Steinsetjingar er i vid forstand stein som er planmessig plassert av menneske. Omgrepet kan særleg visa til landskapsforming der ein kler ein flate med stein, eller innan arkeologi til fortidsminne laga med fleire store steinar, særleg steinringa ...

                                               

Stokkebåt

Stokkebåt er ein båt laga av ein uthola trestamme, som oftast ein kanoliknande farkost. Konstruksjonsmetoden er grunnleggjande og har truleg vore kjent gjennom mange tusen år i store deler av verda. Han vert difor gjerne definert som sjølve urbåten.

                                               

Stolpehol

Stolpehol er ein arkeologisk nemning på funn av spor og eventuelle restar i grunnen etter stolpar som har vore sett opp i gamal tid, men seinare har vorte fjerna, brent eller har rotna vekk. Særleg vert nemninga stolpehol nytta om spor etter stol ...

                                               

Søppel

Søppel, avfall eller boss er restar eller ting ein kastar fordi ein ikkje kan bruka eller vil ha dei lenger. Søppel blir ofte samla inn av eit renovasjonsvesen eller av uformelle søppelsamlarar. Det som ikkje blir skild ut til å brukast om att el ...

                                               

Tell

Tell er eit uttrykk i arkeologien for ein haug danna av leivningane etter at menneske har budd på staden i fleire hundre år. Det er også ein del av namnet til fleire stader i Midtausten, som Tel Aviv, Tell Mar Elias, Tell Rifaat og Talbiseh. Ein ...

                                               

Urnesstil

Urnesstil er ein kunststil og ein motivkrins som vart nytta i både heiden vikingtid og tidleg kristen mellomalder i både Norden, England og Irland. Motivet er vanlegvis ein langstrekt, hjorteliknande figur i samband med eit ormeliknande dyr, men ...

                                               

Ve

Ve eller vé er ei gamal nemning på ulike typar av heilagdomar som vart nytta i førkristen tid i Norden. Nemninga "ve" har samanheng med det norrøne verbet vigja, som tyder å gjere heilag. Ordet "vé" finn ein både hjå dei norrøne skaldane og i den ...

                                               

Filologi

Filologi er vitskapen om språket og litteraturen til eit folk, til dømes klassisk filologi og germansk filologi. Språkstudiet i seg sjølv, lingvistikken, er ein av fleire vitskapar som har basis i filologien. Opphavleg vart ordet brukt einstydand ...

                                               

Keltologi

Keltologi er den greina av vitskapen som sysselset seg med studiet av keltiske folkegrupper, og kulturen, språket og historia deira. Dette inkluderer fagfelt som filologi, litteraturvitskap, historie og arkeologi, men eit hovedfokus er studiet av ...

                                               

Klassisk filologi

Klassisk filologi er studiet av dei klassiske språka gresk og latin og litteraturen på desse språka. Den moderne klassiske filologien blir rekna for å vera grunnlagd av Erasmus frå Rotterdam. I Noreg kan ein studere klassisk filologi ved universi ...

                                               

Leksikografi

Leksikografi er eit fag som tek for seg teoretiske og praktiske problem ved utarbeiding og bruk av ordbøker og andre oppslagsverk. Sentrale felt innanfor leksikografien inkluderer semantikk, morfologi og kontrastiv lingvistikk.

                                               

Sannkjenningsteori

Sannkjenningsteori, erkjenningsteori eller epistemologi er ei grein innanfor filosofien som skildrar læra om kunnskap, eller meir nøyaktig opphavet til og avgrensinga av kunnskapen vår. Epistemologien inneber også studium av sanningskunnskap i ty ...

                                               

Filosofi

Filosofi er det kritiske studiet av dei mest fundamentale spørsmåla menneskeslekta har vore i stand til å stille, til dømes innan tru, eksistens, etikk og moral. Logikk handlar om å konstruere gyldige argument, og spelar ei sentral rolle i filoso ...

                                               

Absurdisme

Absurdisme er ei retning innan filosofi, litteratur og kunst der ein fastslår at ein aldri kan finna meininga med livet, fordi menneskelivet i seg sjølv er meiningslaust.

                                               

Agnostisisme

Agnostisisme er ein filosofisk ståstad som har som utgangspunkt at ein ikkje kan kjenna religiøse sanningar. Termen vart lansert av Thomas Henry Huxley i 1869, og vert også brukt om religiøse tvilarar. Ordet agnostisisme kjem frå gresk a og gnosi ...

                                               

Allmenndanning

Allmenndanning eller ålmenndanning er kunnskap og kultur som gjer eit menneske meir moge. Omgrepet kan meir spesifikt tolkast som allmennkunnskapar, vere- og tenkjemåtar henta inn gjennom oppfostring, miljø og utdanning, som blir sett på som vikt ...

                                               

Altruisme

Altruisme er ei etisk doktrine som hevdar at det er rett å handle på ein slik måte at det tenar andre. Det motsette av altruisme er egoisme, som hevdar at det er rett å handle på ein slik måte at det tenar den som handlar. I åtferdsbiologien vert ...