ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 383




                                               

Spesifikk

Spesifikk tyder "særeigen" eller "typisk for". Det vert mykje nytta innan fysikken i der adjektivet syner til ein storleiksorden for å angje ein karakteristisk storleik for ein lekam, dividert med massen til lekamen, som spesifikk varmekapasitet ...

                                               

Spreiing

Spreiing er ein fysisk prosess der banen til eit objekt eller ei stråle blir endra gjennom ei vekselvirking med eitt eller fleire andre objekt. Lys, lyd og partiklar i fart er døme på noko som kan spreiast. Ei rekke ting kan føra til spreiing, ti ...

                                               

Det internasjonale geofysiske året

Det internasjonale geofysiske året, forkorta IGY var eit globalt samarbeidsprogram med 66 deltakande nasjonar som varte frå 1. juli 1957 til 31. desember 1958. IGY omfatta geovitskapar som polarlys, kosmisk stråling, geomagnetisme, gravitasjon, i ...

                                               

Geokjemi

Geokjemi er studiet av den kjemiske samansettinga til jorda og andre planetar, dei kjemiske prosessane og reaksjonane som styrer samansettinga av bergartar og jord, og syklusane til stoff og energi som transporterer dei kjemiske komponentane i jo ...

                                               

Geologi

Geologi er vitskapen og studiet av jorda, samansetninga, strukturen og dei fysiske eigenskapane hennar, den historiske utviklinga og prosessane som skapar henne. Geologar har sett alderen på jorda til ca. 4.5 milliardar år. Dei har au funne ut at ...

                                               

Jordartslære

Jordartslære er studiet av jord som ein naturressurs på overflata av jorda, inkludert jordsmonnsdanning, klassifisering og kartlegging; dei fysiske, kjemiske, biofysiske, kjemiske, biologiske eigenskapane og fertiliteten til jorda, og desse eigen ...

                                               

Speleologi

Speleologi eller hóleforsking er eit samleomgrep på vitskaplege studium av naturleg danna holrom og grotter, først og fremst karstholer i kalksteinsområde. Utforsking av grotter har vore drive i lang tid, mellom anna er det kjent skildringar frå ...

                                               

Vulkanologi

Vulkanologi er vitskapen om vulkanisme og studiet av vulkanar, lava, magma og tilknytte geologiske og geofysiske fenomen. Uttrykket vulkanologi kjem frå det latinske ordet vulcan, den romerske eldguden. Ein vulkanolog er ein person som studerer v ...

                                               

Kjemi

Kjemi er tradisjonelt definert som læra om stoffa og forholdet mellom stoffa, det vil seia om korleis stoffa reagerer med kvarandre og ordnar seg i forhold til kvarandre. Med grunnlag i nyare teoriar kan også kjemi uttrykkast som læra om elektron ...

                                               

Blanding

Ei blanding er i fysikk og kjemi eit stoff som er samansett av to eller fleire bestanddelar som ikkje har inngått noko kjemisk sambinding og ikkje treng å stå i noko bestemt mengdeforhold til kvarandre. Ei blanding vert kalla mekanisk eller heter ...

                                               

Grunnstoff

Eit grunnstoff er eit stoff som ikkje kan skiljast i fleire stoff ved konvensjonelle kjemiske metodar. Det består av atom med same atomnummer, det vil seia same talet proton i atomkjernen. Atoma kan vera av ulike isotopar, altså med ulikt tal nøy ...

                                               

Kjemisk sambinding

Ei kjemisk sambinding inneheld to eller fleire atom, minst to av desse frå ulike grunnstoff, som er kjemisk bundne til kvarandre. Det nye stoffet har andre eigenskapar enn utgangsstoffa.

                                               

Organisk kjemi

Organisk kjemi eller karbonkjemi er den delen av kjemien som tek for seg karbonsambindingar og eigenskapane deira. Dei fleste kjende kjemiske sambindingar er organiske. Desse kan delast inn i grupper etter struktur og kva andre grunnstoff enn kar ...

                                               

Petrokjemi

Petrokjemi er eit fagfelt innan kjemi som tek for seg stoff og reaksjonar av råvarer frå petroleum. Faget er sentralt for prosessindustrien for olje og gass – petrokjemisk industri. Kjemikalia går gjerne gjennom fleire ulike typar prosessar, der ...

                                               

Da Dam

"Da Dam" er ein song av Paradise Oskar frå albumet Sunday Songs. Han vann Euroviisut 2011 og representerte Finland i Eurovision Song Contest 2011. Teksten er skriven på engelsk.

                                               

Amfibium

Amfibium eller padder er firbeinte eller sekundærte beinlause dyr som lever både på land og i vatn og manglar amniotiske egg. Dei er vekselvarme, det vil seie at kroppstemperaturen er avhengig av omgjevnadane, og er i stand til å pusta over kropp ...

                                               

Armføtingar

Armføtingar eller lampeskjel er ei gruppe virvellause dyr som lever i kalkskjel. Gruppa er ikkje i nær slekt med muslingar, men høyrer derimot til lophophoratane saman med mosdyr og hesteskomakk. Dei representerer ei særs gamal rekkje med dyr; de ...

                                               

Bilateria

Bilateria eller tosidig symmetriske dyr er dyr som er symmetriske rundt ein midtakse. Kroppen deira har ein klar fram- og bakende og ei over- og underside. Høgre og venstre side av kroppen dannar spegelbilde av kvarande, sjølv om desse ikkje nødv ...

                                               

Blautdyr

Blautdyr eller molluskar er ei rekkje protostome dyr som lever i fuktige habitat over heile jorda. Det eksisterer stor diversitet innanfor gruppa, men den grunnleggjande oppbygnaden til ein mollusk er den same overalt. Det finst omkring 112 000 a ...

                                               

Flatmakkar

Flatmakkar er ei rekke av relativt ukompliserte dyr med blaut kropp. Det er kjent om lag 25 000 artar, noko som gjer gruppa til den største grupperinga innanfor acoelomatane, og dei lever i fuktige omgjevnadar over heile verda. Dei fleste er frit ...

                                               

Gangart

Gangart er dyr sine ulike måtar gå eller løpe på. Ein skil for eksempel mellom passgang og diagonalgang. Ordet gangart blir særleg brukt om hestar og korleis dei bevegar seg. Menneska sine viktigaste gangartar er gonge og lauping. Det blir i så m ...

                                               

Hjuldyr

Hjuldyr er ei rekke protostome pseudocoelomate dyr som lever i vatn over heile verda. Gruppa vart først beskriven i 1696 av John Harris, sjølv om mange kjelder nemner Anton van Leeuwenhoek. Hjuldyra er vanlege i ferskvatn over heile verda, men de ...

                                               

Kjøtetar

Kjøtetarar er både sekundærkonsumentar og tertiærkonsumentar i næringskjeda. Omgrepet viser til dyr som i all hovudsak ernærer seg på kjøt, i motsetnad til såkalla altetarar og planteetarar. Nokre døme på kjøteterar er dyr som ulv, røyskatt, krok ...

                                               

Leddormar

Leddormar eller leddmakk er ei rekke protostome dyr med ledda kropp. Rekka har namnet sitt av di dyra er bygd opp av ei rekkje einsarta ledd. Det finst om lag 15 000 beskrivne artar leddmakk, mellom dei meitemakken og iglene. Rekka femner dyr med ...

                                               

Leddyr

Leddyra er den største dyregruppa på jorda, og omfattar over ein million kjende artar. Dei vert kjenneteikna ved å ha eit eksoskjelett og ein tydeleg tagmatisert kropp; det vil seie at kroppen er bygd opp av fleire ulike mindre segment som har fu ...

                                               

Nasjonal Raudliste 1998

Nasjonal Raudliste 1998 vart gitt ut av Direktoratet for naturforvalting i 1998 og er ei oversikt over artar som dei meinte hadde begrensa levedyktigheit i Noreg over tid. Vurderingane var tufta på Den internasjonale naturvernorganisasjonen IUCN ...

                                               

Nesledyr

Nesledyr omfattar mellom anna maneter, korallar og sjøanemoner, og er biradiale dyr som har fått namn etter dei lammande neslecellene, eller cnidocyttane, sine. Gruppa er utbreidd i saltvatn og ferskvatn, og utmerker seg evolusjonshistorisk som d ...

                                               

Pigghudingar

Pigghudingane, eller echinodermane, består av 7000 artar sjøstjerne, slangestjerne, kråkebolle, sjøpiggsvin og sjølilje. Ho er den største eksklusivt marine rekka i dyreriket; ingen artar her er å finna i ferskvatn eller på landjorda.

                                               

Slimormar

Slimormar er ei rekke triploblastiske dyr med bilateralsymmetrisk kroppsplan. Alle artane er botnlevande marine predatorar som fangar byttet sitt med ein lang og karakteristisk proboscis. Gruppa omfattar for det meste veldig små dyr, men det er ò ...

                                               

Svampar

Svampar er ei rekkje dyr som lever fastsitjande i havet og tropisk ferskvatn. Dei manglar både vev som nervar og musklar og eit fast symmetrisk kroppsplan, og er såleis den mest primitive fleircella dyregruppa me kjenner til. Det finst over 5000 ...

                                               

Taglmakk

Taglmakk er ei gruppe særs tynne makk som lever som parasittoidar på leddyr. Dei er utbreidd over heile verda, men er mest vanlege i ferskvatn. Ein har skildra om lag 320 artar i to ordenar.

                                               

Vilt

Vilt, ville dyr eller villdyr er omgrep som primært vert nytta om pattedyr som lev og formeirar seg fritt i naturen. Dyra vert ofte kalla vilt når dei kan jaktast på. Omgrepet vert delt inn i småvilt og storvilt. Omgrepet villdyr vert ofte nytta ...

                                               

Virvellause dyr

Virvellause dyr, ryggradslause dyr eller evertebratar er dyr utan ryggrad, det vil seie alle dyr som ikkje høyrer til virveldyra. Dette omfattar 97 % av alle beskrivne dyreartar, m.a. insekt, krepsdyr, sniglar og manetar. Omgrepet er parafyletisk ...

                                               

Xenoturbella

Xenoturbella er ei biologisk slekt av havlevande tosidig symmetriske dyr som kan minna om ormar. Den fyrste arten i slekta vart oppdaga i 1915, men ho vart fyrst skildra vitskapleg i 1949. To artar er kjende frå vestkysten av Sverige, og i 2016 v ...

                                               

Avføring

Avføring eller ekskrement er avfallsstoff frå fordøyinga som blir tømd frå endetarmen. Det finst mange ord for avføring, som er eit tabuemne, til dømes drit, møkk og bæsj. Ofte prøver ein å bli kvitt avføring ved å grava henne ned, lagra henne i ...

                                               

Betennelse

Betennelse eller inflammasjon er ein del av dei komplekse biologiske responsane som blir sett i verk av vaskulære vev for å verne kroppen mot skadeleg stimuli, til dømes frå patogen, øydelagde celler eller irritasjonsmiddel. Betennelse er ein ver ...

                                               

Kumøkk

Kumøkk er avføringa frå storfe som kyr og bøflar, ein mineralrik masse av ufordøyd plantemateriale som kan vera grønleg til svartfarga, men vanlegast brunleg. Møkka blir brukt over heile verda som gjødsel, men kan også brukast som energikjelde, b ...

                                               

Urin

Urin, uformelt piss eller tiss, er ei avfallsvæske som blir skild ut i nyrene og samla opp i urinblæra, for deretter å førast ut av kroppen via urinrøyret. Det er ei gjennomsiktig væske som kan vera fargelaus til oransjegul, men vanlegvis er svak ...

                                               

Mobbeåtferd

Mobbeåtferd er eit åtferdsfenomen ein hovudsakleg finn mellom små fuglar. Åtferdsmønsteret går ut på at ein flokk små dyr samarbeider om å trakassera og gjerne jaga vekk predatorar i nærleiken. Fenomenet førekjem helst hjå artar som har ungar som ...

                                               

Radiata

Radiata er ein taksonomisk rang som har vore brukt til å klassifisera radiært symmetriske dyr. Omgrepet Radiata har vore brukt om fleire ulike grupper av dyr. Mange av desse utgjer ikkje ei naturleg eller monofyletisk gruppe med ein felles stamfa ...

                                               

Homofil åtferd hjå dyr

For seksuell preferanse hjå menneske, sjå homofili og bifili. Homofil åtferd hjå dyr er alle formar for homofil eller bifil åtferd hjå dyr, med unntak av menneske. Dette omfamnar seksuell aktivitet, frieri, godhug, partnarskap og barneoppseding m ...

                                               

Maurbad

Maurbad er ei åtferd der fuglar smør fjørene sine med væske som maurar skil ut. Væska inneheld kjemikaliar som maursyre, som kan fungere som insektmiddel, akarizider, soppdrepar, vere bakteriedrepande eller smørande, eller å gjere maurane etelege ...

                                               

Insekt

Insekt er ei gruppe seksfota leddyr som er utbreidd over heile verda. Det er skildra godt over ein million ulike artar, 15 000 av dei er registrerte i Noreg. Talet på skildra artar aukar med om lag 3500 i året, og ein reknar med at det reelle art ...

                                               

Augestikkarar

Augestikkarar eller augnestingarar er ei gruppe flygande rovinsekt som finst i samband med ferskvassystem over heile verda. Det er beskrive 5000 nolevande artar i tillegg til ei lang fossilrekkje som går attende til karbontida. 45 artar er regist ...

                                               

Biller

Biller er ein insektorden. Dette er ei av dei dyregruppene som er rikast på artar. Meir enn 350 000 billeartar er skildra. Over 3 000 av dei finst i Noreg. Mellom billene er det stor variasjon, både i storleik og utsjånad. Storleiken varierer frå ...

                                               

Dictyoptera

Dictyoptera er ei gruppe insekt med ufullstendig forvandling. Ho består av knelarar, termittar og kakkerlakkar, og har pinnedyra og smågruppene Mantophasmatodea og Grylloblattodea som søstergrupper. Somme forfattarar nyttar omgrepet som ein orden ...

                                               

Døgnfluger

Døgnfluger er ei gruppe primitive flygande insekt som finst over heile verda. Ein finn dei som regel i nærleiken av ferskvatn, sidan nymfestadiet deira er heilt vasslevande. Namnet sitt har døgnflugene fått fordi dei har så kort levetid på land. ...

                                               

Flugesmekkar

Ein flugesmekkar er ein reiskap for å ta livet av fluger og andre insekt gjennom å slå dei flate. Tradisjonelt ser flugesmekkaren ut som ein liten badminton- eller tennis-racket, med eit lite, flatt og nettmønstra hovud festa til eit lengre skaft ...

                                               

Flygande insekt

Flygande insekt er ei stor gruppe insekt som anten har vengjer eller som stammar frå forfedrar med vengjer. Det store fleirtalet av insekt me kjenner til i dag reknast til denne gruppa, som tradisjonelt vert delt i gruppene Palaeoptera og Neopter ...

                                               

Hemimetaboli

Hemimetaboli eller ufullstendig forvandling er ein av dei tre ulike livssyklusane ein finn hjå insekt. Dyr med denne forma for utvikling vert kalla hemimetabole. Eit hemimetabolsk insekt har tre livsstadium; egg, nymfe og imago eller vaksent inse ...