ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 373




                                               

Mausoleion

Mausoleion var eit kjempemessig gravmæle som blei reist i Halikarnassos til minne om satrapen Mausollos. Det var rekna som eit av verdas sju underverk, og har gjeve opphav til omgrepet mausoleum om imponerande gravmæle. Mausollos byrja sjølv på g ...

                                               

Zevsstatuen i Olympia

Zevsstatuen i Olympia er eit av dei sju underverka i antikken. Statuen vart laga av den klassiske skulptøren Fidias rundt år 435 f.Kr., og vart reist i Zevstempelet i Olympia. Statuen var rundt 12 meter høg, laga av elfenbein og dekt av gull, og ...

                                               

Ungdom

Ungdom er brukt om eit tidsrom då ein er større enn eit barn og mindre enn ein vaksen. Det er store skilnader på definisjonen av ungdom, men ein reknar gjerne med at tida startar rundt puberteten og blir avslutta når ein når ei viss symbolsk gren ...

                                               

Død

Død eller daude er fråvær av liv og viser vanlegvis til opphøyret av liv i eit vesen eller ein organisme som har vore levande. Kroppen til ein som har døydd blir kalla eit lik.

                                               

27-årsklubben

27-årsklubben er ei liste over populære musikarar, kunstnarar eller skodespelarar som døydde då dei var 27 år gamle, ofte som følgje av dop- og alkoholmisbruk, eller som følgje av drap, sjølvmord eller transportulukker. Då fleire 27 år gamle, pop ...

                                               

Apoptose

Apoptose er ein form for programmert celledød hjå fleircella organismar som fører til karakteristiske celleendringar og celledød. Dette inneber cellekrymping, vesikkeldannelse, kjernefragmentering, kromatinkondensering og kromosomal, apoptotisk D ...

                                               

Dødsleir

Dødsleir kan vera ei nemning på ein fangeleir der tilhøva er så dårlege at ein stor prosentdel av fangane døyr, eller dei blir systematisk avliva. Dødsleirar har vorte oppretta mellom anna med mål om å utrydda ulike folkeslag, såkalla etnisk rens ...

                                               

Grav

Ei grav er ein stad kroppen eller oska til ein død person er gravlagd. I norsk kristen tradisjon er desse stadene som regel i eit hol ein har grove i jorda, som namnet viser, men ein kan òg ha gravstader i naturlege holer og ulike byggverk. På el ...

                                               

Lik

Lik er kroppen til eit menneske som har dødd, det vil seia at alle livsfunksjonar har opphøyrd. Ein skil gjerne mellom kroppen til døde menneske, som blir kalla lik, og til dyr, som blir kalla kadaver eller åtsel. Gamle, medherja lik kan også kal ...

                                               

Post mortem

Post mortem, frå latin: etter døden, er eit uttrykk som har fire hovudtydingar: I samband med rettsmedisinske undersøkingar: Skader på offeret som har skjedd etter at offeret døydde. Juridisk: oppreising for ei feilaktig strafferettsleg domsavgje ...

                                               

Russisk rulett

Russisk rulett er eit hasardspel der ein har livet som innsats. I spelet vert ein revolver lada med eitt av seks moglege skot, før tønna vert snurra og våpenet vert trekt av mot tinningen. Det er usikkert kvar spelet oppstod. Ein versjon seier at ...

                                               

Forplanting

Forplanting, formeiring, øksling eller reproduksjon viser til ulike måtar for organismar til få fram avkom, éin eller fleire nye organismar. Ein skil mellom ukjønna formeiring, der det blir danna nye organismar med likt arvestoff som forelderen, ...

                                               

Drekt

Drekt viser til tida der hopattedyr går med foster inni seg. Omgrepet kan også visa til andre vivipare dyr, til dømes skorpionar, fløyelsdyr og nokre fiskar. Drekt hjå menneske, ofte kalla svangerskap eller graviditet, er den forma for drekt som ...

                                               

Foreldre

Foreldre er individ som skapar og/eller oppfostrar avkom. Ordet kjem frå norrønt forellri, dei eldre før oss. Ein forelder av hokjønn blir kalla "mor" og ein av hannkjønn "far". I nokre høve kan me også omtala foreldre som ikkje har kjønn som "mo ...

                                               

Forplantingssystem

Forplantingssystem er organsystem som organismar kan bruka til å formeira seg. Forplantingsorgana har som oppgåve å produsera kjønnshormon, laga og lagra kjønnsceller og hjå nokre hodyr å ta vare på foster under drekt/svangerskap. Forplantingssys ...

                                               

Fostertal

Fostertal eller kullstorleik er det talet på ungar eit hodyr ber fram gjennom fostertida. Pattedyra vert delte i to grupper: dei unipare eller monotoke, som til vanleg berre føder ein unge kvar gong. Her finn me mellom anna menneske. dei multipar ...

                                               

Gyting

Gyting er ei form for reproduksjon som finn stad utanfor kroppen ved at hoer slepp ut egg og hannar utsondrar sperm som befruktar dei. Dei fleste fiskar formeirer seg gjennom gyting. Det same gjer mange andre vasslevande dyr, som skaldyr som krab ...

                                               

Hermafroditt

Hermafroditt er eit levande vesen som er tvikjønna, altså dyr eller planter som har både mannlege og kvinnelege kjønnsorgan. Ordet er henta frå Hermafroditos, som var avkom av Hermes og Afrodite i gresk mytologi. Hermafrodittisme er vanleg for en ...

                                               

Kjønna formeiring

Kjønna formeiring eller seksuell reproduksjon er ei form for formeiring der arvematerialet frå to organismar blir brukt til å danna avkom, til forskjell frå ukjønna formeiring, der berre éin organisme er opphav til avkom. Bakteriell konjugasjon e ...

                                               

Kjønnscelle

Ei kjønnscelle eller gamet er ei haploid celle som kan gje opphav til eit nytt individ. For at dette skal kunne skje, må kjønnscella smelte saman med ei anna kjønnscelle. Dette vert kalla befruktning og resulterer ei diploid celle. I artar som ha ...

                                               

Kongle

Konglar er frøstandane hjå fleire bartre eller nåleplantar. Nåleplantar har hannblomar og kvinneblomar hoblomar. Etter pollineringa vil kvinneblomane utvikle seg til modne konglar. Dei har skjel og vanlegvis ei treaktig konsistens. Dei kan ha uli ...

                                               

Menstruasjon

Menstruasjon, mensen, det månadlege, tante raud osb. er nemingar brukte om ei blødning frå vagina som dei fleste kvinner i fruktbar alder har om lag ein gong i månaden. Blødninga er eigentleg ei utsondring av både blod og slimhinnerestar. Menstru ...

                                               

Morkake

Morkake er eit organ som fosteret får næring frå hos dei aller fleste pattedyr. Nokre krypdyr og enkelte haiar har ein tilsvarande struktur, der plommesekken er i fysisk kontakt med livmorveggen og fungerer som ei morkake. Morkaken består av vev ...

                                               

Plommesekk

Plommesekk er ein del av eit foster hjå virveldyr med egg med mykje eggeplomme. Hjå slike dyr vil ikkje cellekløyvingen vera i stand til å splitta opp plommemassen, og fosteret veks i staden rundt plomma. Etter kvart som fosteret veks vil mengda ...

                                               

Seksualitet

Seksualitet viser til kjønnsleg forplanting og det som knyter seg til dette, det vil seia både det reint fysiologiske og medisinske rundt kjønnsdrift og kjønnsleg omgang, men òg kjensler og ulike moralske og sosiale spørsmål som har med dette å g ...

                                               

Sædcelle

Spermiar eller sædceller er kjønnsceller som finst i sæden hos menn og hannkjønn generelt. Éi sædcelle og éi eggcelle kan smelte saman, og danne grunnlaget for ei befrukting, og dermed eit nytt individ av arten. Hos nokre artar, særleg hos meir p ...

                                               

Vivipar

Vivipar er ei nemning for forplanting der embryoet blir utvikla inni kroppen til mora, og dermed blir fødde levande. Artar som er vivipare skil seg frå eggleggjande eller ovipare dyr, og frå ovovivipare dyr, der avkommet kjem levande ut, men har ...

                                               

Jakt og sanking

Jakt og sanking er eit næringsgrunnlag som går ut på å hausta ulike ressursar frå naturen, gjennom jakt, fangst og fiske av ville dyr og gjennom sanking av plantedelar, som røter, frukter og blad, honning og sjømat. Samfunn som hovudsakleg lever ...

                                               

Fermi-paradokset

Fermi-paradokset er eit paradoks som går ut på at ein ikkje har sett spor av vesen frå andre klotar i Mjølkevegen, trass i at galaksen inneheld over 200 milliardar stjerner, og at kanskje 20 milliardar av dei har planetsystem. I tillegg er sola e ...

                                               

Aggregattilstand

Aggregattilstandar, fasar eller tilstandsformer er tilstandar eit stoff kan vera i. Dei tre vanlegaste er fast stoff, væske og gass. Plasma er sjeldnare. Vatn finst som is, som væske og som damp. Tilstandane har ulike eigenskapar. Gassar fyller b ...

                                               

Bose-Einsteinkondensat

Bose-Einsteinkondensat er ein materietilstand som kan opptre ved sidan av fast form, flytande, gassform og plasma. Dette skjer ved låg temperatur i kvantemekaniske system som følgjer Bose-Einsteinstatistikk. Karakteristisk for fasen er at ei makr ...

                                               

Fast stoff

Fast stoff er ein aggregattilstand som både har fast form og fast volum. I eit fast stoff er molekyla pakka tett saman og har faste plassar i høve til kvarandre. Stoffet blir hardt og lite bøyeleg. Innan kjemien og fysikken brukar ein å skriva s, ...

                                               

Gass

Gass er ein aggregattilstand eller fase der eit stoff verken har fast form eller volum. Molekyla i ein gass har mykje energi; dei er ikkje bundne til kvarandre, og svever fritt og tilfeldig omkring. Ein gass vil utvida seg til han fyller heile ro ...

                                               

Krystallisasjon

Krystallisering er ein prosess der eit stoff dannar ein fast ordna repeterande gitterstruktur mellom fleire molekyl eller atom. Dette skjer når eit stoff går over frå gass eller væske til fast form, eller blir felt ut frå ei saltløysing. I materi ...

                                               

Kvark–gluon-plasma

Kvark–gluon-plasma er ein fase for materie som består av kvarkar og gluon. Det er mogeleg å skape denne fasen i laboratorium ved at ein lar tunge atomkjernar, som gull eller bly, kollidere med kvarande ved høge energiar. I 1990-åra vart det gjort ...

                                               

Plasma

Plasma er ein tilstand av materie der det ikkje finst atom, men der elektron og atomkjerner flyt fritt. Plasma oppstår når atom i tilstrekkeleg konsentrasjon får tilført så mykje energi at elektromagnetismen ikkje lenger er sterk nok til å halde ...

                                               

Antimaterie

Antimaterie kan skildrast som materie der innhaldet er antipartiklar i staden for partiklar. Ifølgje grunnleggjande skildringar av universet finst tolv ulike typar av materiepartiklar sjå standardmodellen og fire typar kraftberande partiklar. Til ...

                                               

Annihilasjon

Annihilasjon skildrar i kvantemekanikken det som skjer når ein elementærpartikkel kolliderer med eit eksemplar av antipartikkelen sin. Dei vil då utslette kvarandre og omdannast til energi i form av foton av type gammastråling eller andre element ...

                                               

Antiproton

Eit antiproton er antipartikkelen til protonet. Eit antiproton har same masse som protonet, men motsett magnetisk moment og ein negativ, men numerisk like stor elektrisk ladning. Antiprotona er stabile, men vanlegvis kortvarige, fordi dei vert an ...

                                               

Antinøytron

Eit antinøytron er antipartikkelen til eit nøytron. Det skil seg frå nøytronet ved at spinn og magnetisk moment peikar i same retning, og ikkje i motsette retningar som i nøytronet. Det har same masse som nøytronet og ingen netto elektrisk ladnin ...

                                               

Antipartikkel

Ein antipartikkel er ein elementærpartikkel med identisk masse og spinn som ein "vanleg" elementærpartikkel, men med alle andre kvantetal motsett. Positronet er elektronet sin antipartikkel. Nokre få partiklar, som til dømes fotonet er sin eigen ...

                                               

Positron

Eit positron er ein elementærpartikkel og elektronet sin antipartikkel. Positronet har same masse som elektronet, men motsett ladning, altså: +e. Det vert òg kalla positon eller positivt elektron. Paul Dirac postulerte at positronet eksisterte i ...

                                               

Atom

Eit atom er innan kjemi og fysikk ein submikroskopisk struktur som ikkje kan delast i mindre element via kjemiske reaksjonar og halde dei kjemiske eigenskapane sine. Atom er bestanddelar i molekyl. Ordet atom kjem frå det greske ordet atomos som ...

                                               

Kvasiatom

Eit kvasiatom er ein struktur der to atom er så nær kvarandre at elektrona deira har energinivå som er karakteristiske for eit enkelt atom med atomnummer lik summen av mengda elementærladningar i dei to atomkjernane. Det kan oppstå kortliva kvasi ...

                                               

Atommasse

Atommasse er gjennomsnittsmassen av alle isotopane til eit grunnstoff slik det finst i naturen. Eininga for atommasse er u. Ein u er definert som 1/12 av atommassen til karbon-12, som er ein isotop av karbon med til saman 12 nukleon. Atommassen i ...

                                               

Atomradius

Atomradius er radien av eit atom. Det er avstanden frå atomkjernen til den ytste stabile elektronorbitalen i eit atom i likevekt. Atomradius aukar ettersom ein går nedover i gruppene i periodesystemet sidan atoma får fleire elektronskal. Radien m ...

                                               

Hyperkjerne

Ein hyperkjerne er ein atomkjerne som består av proton, nøytron og eit eller fleire særbaryon, kalla hyperon. Den første vart oppdaga av Marian Danysz og Jerzy Pniewski i 1952. Sidan kvantetalet særheit er bevart i sterk og elektromagnetisk vekse ...

                                               

Hyperon

Hyperon er ein partikkel med ein annan hyperladning enn nukleona, det vil sei protonet og nøytronet. Hyperona er ein type baryon og er som desse sett saman av tre kvarkar. Det som er særskild for hyperona er at dei består av minst ein særkvark. D ...

                                               

Kvit dverg

Kvite dvergar er stjerner som er samansette av degenerert materie. Sidan kvite dvergar har ein masse liknande sola og volum liknande jorda har dei ein høg tettleik. Deira svake luminositet kjem av lagra termisk energi generert av fusjonsprossar f ...

                                               

MACHO

MACHO, engelsk forkorting for Massive Astrophysical Compact Halo Object eller massivt astrofysisk kompakt halo-objekt er ein tenkt ikkje-lysande masse, til dømes svarte hòl som er tenkt å omslutte galaksar. Det vart innført som ein hypotetisk kan ...