ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 324




                                               

Overnaturleg

Det overnaturlege referer til krefter og fenomen som ein ikkje kan observere i naturen og som dermed ligg utanfor den røynda som ein kan verifisere. Om eit fenomen kan verte demonstrert er det ikkje overnaturleg. Dei fenomena som skal medverke i ...

                                               

Karl Popper

Karl Raimund Popper var ein austerriksk filosof og vitskapsteoretikar. Popper vart fødd i Wien i Austerrike som son av ein advokat av jødisk opphav, og tok doktorgraden i filosofi ved Universität Wien i 1928. Han arbeidde først i Tyskland, hovuds ...

                                               

Jean-Jacques Rousseau

Jean-Jacques Rousseau var ein fransk-sveitsisk forfattar, politisk filosof og autodidakt komponist som verka i opplysningstida. Han fekk stor innverknad på politikk, pedagogikk og litteratur. Rousseau hadde mykje å seie for jødane. Han bidrog til ...

                                               

Sokrates

Sokrates var ein gresk tenkjar frå Aten. Han blir rekna som ein av grunnleggjane av vestleg filosofi. Sokrates vende filosofien vekk frå naturen og mot mennesket. Den viktigaste kjelda til informasjon om Sokrates er Platon. Platons dialoger forkl ...

                                               

Teleologi

Teleologi er ideen om at naturprosessar er styrte ut frå føremål som er utforma på førehand og ikkje ut frå føregåande årsaker. Slike føremål kan vera bevisste eller ubevisste. Teleologi er brukt om føremålsmessige forklaringsprinsipp, og kan stå ...

                                               

Velgjerar

Ein velgjerar, filantrop eller menneskeven er ein person som hjelper andre ut frå ueigennyttig nestekjærleik. Hjelpa går ofte til uheldig stilte, og kan vera i form av pengar eller anna. Omgrepet blir likevel særleg brukt om rikfolk som gjev stor ...

                                               

Verdsborgar

Verdsborgar eller kosmopolitt orden og polites borgar) viser til ein person som reknar heile verda som heimlandet sitt. Det kan ha ei filosofisk tyding der einkvan ikkje godtek nasjonar eller liknande inndelingar av menneskja, eller meir kvardags ...

                                               

Von

"Håp" eller "von" er blitt brukt i fleire namn og titlar: Stader: Kapp det gode håp Verk Songen Von av Gissur Páll Gissurarson Novella "Håpet er lysegrønt" 1879 av Alexander Kielland Albumet Von av Sigur Rós

                                               

Mary Wollstonecraft

Mary Wollstonecraft var ein britisk feminist, forfattar og filosof. Ho hevda at både menn og kvinner skulle sjåast på som rasjonelle vesen og at samfunnet skulle byggjast på fornuft. Ho er sett på som ein grunnleggjar av feministisk filosofi som ...

                                               

Antroposofi

Antroposofi som tyder menneske og σοφία, som tyder visdom) er nemninga på ei lære og verdsåskoding som vart utvikla av Rudolf Steiner, og som har fått tilhengarar over heile verda. Steiner og antroposofane karakteriserer antroposofien som ein vit ...

                                               

Harduf

Harduf er ein kibbutz nord i Israel. Han ligg i Nedre Galilea og høyrer til Jezreeldalen regionale kommune. I 2006 hadde han eit folketal på 431. Kibbutzen vart grunnlagd i 1982 av Jesaiah Ben-Aharon og andre følgjarar av Rudolf Steiner, og vart ...

                                               

Rudolf Steiner

Rudolf Joseph Lorenz Steiner var ein austerrkisk tenkjar, pedagogisk teoretikar, forfattar og føredragshaldar, vidgjeten for å ha utvikla ei lære, antroposofien, om menneskets individuelle åndelege kosmiske tilknyting og stegvise åndelege utvikli ...

                                               

Steinerskular

Steinerskular eller waldorfskular er skular som byggjer på steinerpedagogikk eller waldorfpedagogikk, ein utdaningsfilosofi formulert av den austerrikske filosofen Rudolf Steiner, grunnleggjaren av antroposofien. Læring i steinerskular er tverrfa ...

                                               

Fornuft

Fornuft er evna til logisk tenking, vit, dei kognitive delane av mennesket sin psyke som gjev opphav til tanken. Fornuft er den menneskelege eigenskapen som gjer det mogeleg å trekkje konklusjonar frå synsmåtar, meiningar eller premiss. Ordet "fo ...

                                               

Intuisjonisme

Intuisjonisme er ei retning innan grunnlagsforskinga til matematikken innført av Luitzen Egbertus Jan Brouwer på byrjinga av 1900-talet. Intuisjonismen hevdar at dei primære objekta i matematikken er mentale konstruksjonar som er underlagt sjølvi ...

                                               

Kausalitet

Kausalitet er eit omgrep som viser til årsakslova som seier at alt som skjer har ei årsak, og ingenting kan skje utan grunn. Sjølv om denne uformelle tydinga er tilstrekkeleg til kvardagsbruk har den filosofiske analysen av kasualitet vist seg å ...

                                               

Matematisk konstruktivisme

Konstruktivisme i matematikk er ein filosofisk doktrine som seier at matematiske storleikar ikkje eksisterer uavhengig av konstruksjonen vår av dei. For at denne tenkemåten skal vere gyldig, må derfor eit matematisk bevis eller ein definisjon ikk ...

                                               

Rammeproblemet

Rammeproblemet er eit av dei store problema innanfor kunstig intelligens. I situasjonskalkulus, ein formell metode for å skildre føresetnader og verknader av handlingar ved hjelp av verknadsaksiom, er eit rammeaksiom ei utsegn om kva som ikkje ve ...

                                               

Ufullstendigheitsteorema

Ufullstendigheitsteorema er to teorem i matematisk logikk laga av Kurt Gödel i 1931 og begge er viktige i matematisk logikk og matematisk filosofi. Dei seier hovudsakleg at det ikkje er mogeleg å finne eit komplett og konsistent sett med aksiom f ...

                                               

Vitskapsteori

Vitskapsteori eller vitskapsfilosofi er den greina av filosofien som undersøkjer vitskapane og strukturen deira. Sentrale vitskapsteoretiske spørsmål er soleis: kva er vitskap, kva kjenneteiknar vitskapleg framsteg og korleis det vert oppnådd? Ei ...

                                               

Logikk

Logikk er læra om lovene og reglane som gjer tenking, resonnement og argumentasjon gyldig. Den klassiske logikken går tilbake til Aristoteles si syllogismelære. Heilt sidan den gong har logikken vore ein av hovuddisiplinane i filosofien. Den mode ...

                                               

Ideal

Ideal er eit omgrep som gjerne blir brukt om tankar eller menneske ein ser på som perfekte. Det blir mellom anna mykje brukt om personar som ein ser opp til og ønskjer å likne.

                                               

Panoptisk fengsel

Panoptisk fengsel, Benthams panoptikon eller berre panoptikon av gresk pan all og optikos syn er ein type fengselsbygningar som er bygd slik at ein vakt i sentrum av bygningen kan overvake alle dei innsette på ein gong. Ved at bygningen er sirkul ...

                                               

Marxisme

Marxisme er ei nemning som blir nytta om ideane til den sosialistiske tenkjaren Karl Marx. Marx skal sjølv ha protestert kraftig mot at tankane og teoriane hans blei gjorde til ein "-isme", eit heilskapleg påstått altomfattande system. Somme kall ...

                                               

Fridomsgudinna

Fridomsgudinna er ein kjempemessig statue som står på Liberty Island i munningen av Hudson-elva i hamna i New York i USA. Fleire millionar innvandrarar til USA har sett denne statuen som det fyrste dei såg av USA etter å ha kryssa Atlanterhavet, ...

                                               

La Liberté guidant le peuple

La Liberté guidant le peuple er eit måleri av Eugène Delacroix, måla ferdig den 28. juli 1830. Måleriet vart laga til minne om den franske Julirevolusjonen i 1830. Ei kvinne med berre bryst og føter personifiserer fridomen. Ho førar det umilitært ...

                                               

Sjølvstende

Sjølvstende tyder å vere fri og er det motsette av å vere avhengig eller underlagt. For ein stat tyder sjølvstende det tidspunktet då folket i landet tok styringa. Denne hendinga blir gjerne seinare markert med ein nasjonaldag.

                                               

Kjønnsidentitet

Kjønnsidentitet er ein person si eiga oppfatting av kva kjønn dei har. Denne identiteten kan svara til det kjønnet ein blir oppfatta å ha ved fødselen, eller kan vera noko anna. Alle samfunn har eit sett kjønnskategoriar som kan verka som grunnla ...

                                               

Jødisk filosofi

Jødisk filosofi er filosofi knytt til jødar og jødedommen. Filosofien er i stor grad prega av dialektikken mellom studium av generell filosofi og jødisk teologi. Ein tidleg jødisk filosof som kom til å ha større innverknad på kristendommen enn på ...

                                               

Kjedereaksjon

Ein kjedereaksjon er i kjernefysikken ein reaksjon som skjer i samband med fisjon- og fusjonsprosessar. Fisjon er kjernespalting av tunge kjernar som uran og transuran, og vanlegvis blir det frigjort 2.5-3 nøytron for kvar spalting. Om eit av des ...

                                               

Sjølvoppfyllande profeti

Ein sjølvoppfyllande profeti er ein spådom eller ein profeti som går i oppfylling berre for di han vert ytra. Profetien treng ikkje ha noko rot i røyndomen, men med di han vert teken opp att jamt og trutt, hender det som profetien spår. Eit døme ...

                                               

Sommarfugleffekten

Sommerfugleffekt er eit omgrep som teknisk sett omhandlar sensitivitet i tilhøve til startvilkår innan kaosteori. Idéen er at små variasjonar i startvilkåra i eit dynamisk system, kan skape store variasjonar i oppførselen til systemet på lang sik ...

                                               

Basilikum

Basilikum er ei krydderurt i leppeblomfamilien. Det er dyrka fram mange basilikumkultivarar og hybridar med ulike bladstorleikar og smakar. Basilikum stammar frå Sør-Asia og Iran. Planten blir i dag dyrka i store delar av verda, og er viktig i sø ...

                                               

Bhakti

Bhakti er eit sentralt omgrep i hinduismen som tyder samband, dyrking og kjærleik til Gud. Det viser til eit personleg gudstilhøve prega av kjærleiksfylt dyrking frå tilbedaren si side. Bhakti er idag det dominerande elementet innan hinduismen, i ...

                                               

Elsk

Elsk eller elskhug)er eit substantiv som er nytta om jordisk kjærleik, i nokon grad erotisk lengt eller lyst. Omgrepet femnar noko vidare enn rein lyst. Verb-avleiinga er "å elske". Ein annan avleiing er "ei elska", før i tida nytta om ein kjæras ...

                                               

Forelsking

Forelsking er ei brå og medrivande kjensle av kjærleik. Med forelsking meiner ein gjerne romantisk tiltrekking mot ein annan person, men det kan også visa til meir platonisk vørdnad eller ein valdsam vennskap. I overført tyding kan ein også snakk ...

                                               

Hjarte

Eit hjarte eller hjarta er eit holt, muskulært organ som pumpar blod eller andre kroppsvæsker gjennom kroppen ved å gjennomføra stadige rytmiske samantrekningar. Det finst krinsløpssystem utan hjarte, med eitt hjarte og med fleire hjarte. Hos dyr ...

                                               

Kjærast

Kjærast viser til ein person ein har eit kjærleikstilhøve til, og blir gjerne sett i samband med forelsking. Eit par som er kjærastar kan etterkvart bli sambuarar, trulova og gifte. Ei anna utvikling er at kjærastane kan "bryta" eller "slå opp" m ...

                                               

Stemnemøte

Stemnemøte er eit avtalt møte, særleg mellom kjærastepar eller dei som tenkjer på å bli det. Eit stemnemøte går gjerne ut på at ein kjem saman for å bli betre kjend eller bygga opp romantiske kjensler. Andre ord for stemnemøte er rendezvous eller ...

                                               

Valentinsdagen

Valentinsdagen den 14. februar er ein festdag for romantisk kjærleik. Han blir markert ved at ein gjev gåver, helsingar eller romantiske opplevingar til den ein elskar eller berre vil flørta litt med.

                                               

Humanistisk jødedom

Humanistisk jødedom eller human-etisk jødedom er ei rørsle innanfor jødedommen som legg vekt på jødisk kultur og historie heller enn trua på ein overnaturleg gud som kjelda for jødisk identitet. Filosofien i humanistisk jødedom er utleidd frå hum ...

                                               

International Humanist and Ethical Union

International Humanist and Ethical Union er ein internasjonal paraplyorganisasjon for den sekulære humanismen, med over hundre medlemsorganisasjonar over heile verda. Han vart danna på initiativ av Julian Huxley i 1952. I Noreg er IHEU represente ...

                                               

Aksiom

Eit aksiom eller eit postulat er ei utsegn som ikkje er bevist eller demonstrert, men rekna for å vere sjølvinnlysande. Derfor vert utsegna teken for gitt og fungerer som eit utgangspunkt for å utleie og dedusere andre sanningar. I matematikk ver ...

                                               

Faktum

Fram til midten av 1500-talet tydde ordet "Ein ting som var gjort eller utført", ei meining som no vert rekna som forelda. Bruken av ordet i tydninga "Noko som reelt har skjedd" daterar seg òg frå denne tida.

                                               

Fuzzy-logikk

Fuzzylogikk inneber at ein baserer avgjerder på godt nok eller nær nok vurderingar. Det finst mange former for fuzzylogikk og mange ulike algoritmar for å berekne nærleik. Eit døme er innan namnematching. Ein person som heiter Petter Hansen kan f ...

                                               

Kanonisk form

Kanonisk form er eit omgrep i matematikk for ein storleik eller formel som er brakt til ein enkel standard form som er eintydig bestemt. Kanonisk form for eit polynom er til dømes oppstilling etter fallande verdiar av potensane. Det vil sei at 2x ...

                                               

Kvantifisering

Kvantifisering innanfor matematikk og dei empiriske vitskapane er kvantifisering det å telje eller å måla noko og setje det om til eit sett med tal. Kvantifisering er difor fundamentalt for den vitskaplege metode.

                                               

Matematisk logikk

Matematisk logikk er eit felt innan logikk og matematikk. Det består av både av det matematiske studiet av logikk og bruken av denne studien i andre område av matematikken. Matematisk logikk er nært knytt til informatikk og filosofisk logikk. Av ...

                                               

Matematisk relasjon

I matematikken er ein relasjon eit forhold mellom objekt. Døme på relasjonar "er mindre enn", "er lik" og "er ei delmengd av". I mengdeteori definerer ein relasjon som ei mengd av n -tuplar. Objekt som står i relasjonen R til kvarandre dannar ein ...

                                               

Modallogikk

Ein modal logikk er ein logikk for å handsame modalitetar: konsept som moglegheit, umoglegheit og naudsyn. Logikkar for å handsame ei rekkje andre idéar, som etter kvart, tidlegare, kan, kunne, skulle, burde og må, vert òg også kalla modale logik ...