ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 317




                                               

Nansenflaske

Ei nansenflaske er eit apparat for å hente vassprøvar opp frå eit visst djup. Apparatet vart utvikla i 1910 av oppdagaren og oseanografen Fridtjof Nansen og vidare utvikla av Shale Niskin. Flaska, eller meir presist ein metall- eller plastikksyli ...

                                               

Secchiskive

Ei secchiskive er ei kvit eller kvit/svart metallskive som vert nytta til å avgjere siktedjupna i vatnet. Skiva kan vere sirkulær eller rektangulær. Han vart første gong nytta av Pietro Angelo Secchi i 1865, og er seinare nytta i limnologiske og ...

                                               

Sonar

Sonar, som i tidlegare versjonar vart kalla ASDIC, er eit elektronisk system for å finne og fastsetje posisjonen for undervassbåtar, miner og andre gjenstandar som ligg skjult under havoverflata ved å sende pulsar med lyd ned i vatnet frå skip og ...

                                               

Tidvassmålar

Ein tidvassmålar eller mareograf er eit instrument for å måle havnivå og oppdage tsunamiar. Sensorar registrerer kontinuerleg vasshøgda med omsyn til eit referansepunkt nær geoiden. Vatnet går inn i instrumentet i botn av eit røyr som ein kan sjå ...

                                               

Vendetermometer

Vendetermometer er eit oseanografisk og limnologisk termometer for å gjere temperaturmålingar i djupet. I motsetnad til vanlege analoge termometer, kan ein lese av ei temperaturmåling ved eit seinare tidspunkt. Termometeret vert snudd opp ned ved ...

                                               

Mohole-prosjektet

Mohole-prosjektet var eit amerikansk forskingsprosjekt frå 1958 til 1966 der ein ønskte å bore gjennom jordskorpa for å undersøke dei fysiske og kjemiske eigenskapane til mantelen. Ein prøvde å bore ute i djuphavet der jordskorpa er tynnast, men ...

                                               

Tidvatn

Tidvatn er ei nemning på at nivået på havet stig og senker seg i høve til land. Det er mest månen, men og sola, si tiltrekkingskraft som skaper fenomenet. Fjøre sjø eller lågvatn er når vatnet er på sitt lågaste. Flod, og kalla høgvatn, er når ti ...

                                               

Amfidromisk punkt

Eit amfidromisk punkt er eit punkt innanfor eit tidvassystem der tidevasskilnaden er omtrent null fordi tidevassbølgjer i ulik fase utliknar kvarandre på denne staden. Amfidromiske punkt oppstår pga coriolis-effekten og interferens mellom undersj ...

                                               

Langfredagsfjære

Langfredagsfjære er eit etablert omgrep for storfjære. Det er mykje brukt langs Helgelandskysten og i Salten, der det kvart år er storfjære ved påsketider, men og i andre delar av Noreg er uttrykket vanleg. Storfjæra på langfredagen har fleire år ...

                                               

Springflod

Springflod er den høgaste floda i tidvasstabellane, og oppstår når sola og månen trekkjer vatnet i same retning. Same døgnet som det er venta springflod, er det venta at vass-standen er på det lågaste ved fjøre. Springflod oppstår to gonger i mån ...

                                               

Stille vatn

Stille vatn er ein periode i sjøen utan tidvasstraumar. Dette skjer vanlegvis nær høgvatn og lågvatn i det retninga på tidvasstraumane snur. Tidvasstabellar indikerer når det er flo og fjøre ved hamner og andre stader. Stille vatn kan reknast ut ...

                                               

Tidvassbølgje

"Tidvassbølgje" kan også vise til ei bølgje i havet laga av tidvatnet, og til ei flodbølgje. Tidvassbølgje er eit fenomen som kan finna stad i tronge kanalar, som elvar og sund, med ein viss storleik på tidvasskilnaden, gjerne i samband med sprin ...

                                               

Tidvassenergi

Tidevassenergi er når tidvatnet generera elektrisitet ved å driva ein generator. Det er i hovudsak to metodar som er vorte brukt for å utnytta denne energien. Den eine er at ein utnyttar vatnet si fallhøgde. Tidvatnet vert demt ute når det kjem i ...

                                               

Tidvassøy

Ei tidvassøy er eit stykke land som er forbunde til fastlandet ved lågvatn og som er ei øy ved høgvatn. Mange tidvassøyar har vore heilage stader, som Lindisfarne i Northumberland, St Michaels Mount i Cornwall og Mont Saint Michel med benediktina ...

                                               

Historisk geologi

Historisk geologi er eit fagfelt som nyttar prinsippa innan geologi til å forstå og rekonstruere historia til jorda Det fokuserer på geologiske prosessar som endrar jordskorpa til jorda og nyttar stratigrafi, strukturgeologi og paleontologi til å ...

                                               

Diskordans

Ein diskordans er ei gravlagd erosjonflate som ligg mellom to berglag eller strata av forskjellig alder. Dette indikerer at sedimentavleiringa ikkje skjedde samanhengande. Generelt har ofte det eldre laget vore utsett for erosjon i tida før det y ...

                                               

Old Red-avsetningane

Old Red-avsetningane eller Old Red Sandstone er ein bergart av betydeleg vitskapleg interesse, særskild innanfor paleontologi. Dei dannar ein geologisk formasjon frå slutten av silurtida. Avsetningane finst i Wales, Skottland og England der han g ...

                                               

Plutonisme

Plutonismen var ei retning i den tidlege faghistoria til geologien. Særleg på slutten av 1700-talet til byrjinga av 1800-talet var debatten mellom plutonistar og neptunistar store. Plutonistane hevda at vulkanisme og varme i det indre av jorda va ...

                                               

Snøballjorda

Snøballjorda er ein hypotese som prøver å forklare ei rekkje fenomen i geologiske lagrekkjer gjennom å føreslå ei istid under yngre proterozoikum som var så alvorleg at heile jorda var dekt av isbrear. Uttrykket "Snowball Earth" vart først nytta ...

                                               

Det pannoniske havet

Det pannoniske havet var eit grunt hav som dekte området som i dag er Den pannoniske sletta i Mellom-Europa. Det pannoniske havet eksisterte under pliocen, då tre til fire kilometer med sediment vart lagt ned i Det pannoniske bassenget.

                                               

Mirovia

Mirovia var eit tenkt superhav som låg omkring superkontinentet Rodinia i neoproterozoikum i perioden for om lag 1 milliard år sidan til 750 millionar år sidan. Mirovia kan ha vore identisk til, eller ein forgjengar for, Det panafrikanske havet s ...

                                               

Paleo-Tethys-havet

Paleo-Tethys-havet var eit urhav i paleozoikum som låg mellom Gondwana og dei såkalla huniske terrana, av det som i dag dannar delar av Sentral-Europa, Den iberiske halvøya og Kina. Paleo-Tethys-havet tok for då to små terran dreiv bort frå Gondw ...

                                               

Panthalassa

Panthalassa var eit enormt verdshav som låg omkring superkontinentet Pangaea i dei geologiske æraene paleozoikum og tidleg mesozoikum. Det bestod av Stillehavet i vest og nord og Tethyshavet i søraust. Det vart seinare Stillehavet etter at Tethys ...

                                               

Paratethys

Paratethys var eit stort, grunt hav som strekte seg frå regionen nord for Alpane over Mellom-Europa til Aralsjøen i det vestlege Asia. Havet oppstod under oligocen då det vart skild frå Tethyshavet i sør ved at Alpane, Karpatane, Dei dinariske Al ...

                                               

Proto-Tethys-havet

Proto-Tethys-havet var eit urhav som eksiserte frå sein ediacara til karbontida. Havet var ein forgjengar for det seinare Paleo-Tethys-havet. Havet oppstod då Pannotia løyste seg opp og Proto-Laurasia flytta seg saman og vart til Gondwana. Proto- ...

                                               

Rheichavet

Rheichavet var eit urhav i paleozoikum som låg mellom kontinentet Baltica og fleire terran som braut laus frå Gondwana, inkludert Avalonia i nord, og superkontinentet Gondwana i sør. Det starta med ei riftsone, liknande den ein i dag ser i Aust-A ...

                                               

Superhav

Eit superhav er eit hav som ligg omkring eit superkontinent. Stundom vert det òg definert som alle hav større enn det noverande Stillehavet. Av globale superhav finn ein Mirovia, som låg omkring superkontinentet Rodinia og Panthalassa, som låg om ...

                                               

Tethyshavet

I 1893 nytta Eduard Suess fossil funne i Alpane og Afrika til å leggje fram ein teori om eit innhav som ein gong hadde eksistert mellom Laurasia og Gondwana. På denne tida var dei to kontinenta knytt saman til superkontinentet Pangea. Han kalla d ...

                                               

Pangea

Pangea, Pangaea eller Pangæa var eit superkontinent som eksisterte i paleozoikum og mesozoikum for om lag 250 millionar år sidan, før dei forskjellige landmassane braut opp og danna dagens kontinent.

                                               

Kontinentet Ur

Ur er det første kontinentet ein kjenner til og det oppstod truleg for om lag 3 milliardar år sidan i tidleg arkeikum. Ur kolliderte med kontinenta Nena og Atlantika for om lag ein milliard år sidan og danna superkontinentet Rodinia. Ur overlevde ...

                                               

Vaalbara

Vaalbara er det ein meiner kan ha vore det første superkontinentet på jorda. I følgje radiometrisk datering av kratonane som utgjorde Vaalbara, meiner ein at det eksisterte for 3.3 milliardar år sidan og kanskje så langt tilbake som for 3.6 milli ...

                                               

Mariotte-flaske

Mariotte-flaske er ei flaske som er nesten fylt med væske og der det i halsen er sett inn lufttett eit ope røyr som går eit stykke ned i væska. Ved botnen av flaska er ein utløpsopning. Utløpssnøggleiken er bestemt av høgda frå botnen til røyropn ...

                                               

Glasialleire

Glasialleire eller ishavsleire er leire avsett i havet under arktiske tilhøve, gjerne nær ein iskant. Omgrepet vert særleg nytta om leirar som er avsett føre breane under istider og innlandsisar. I Noreg kjenner ein glasialleire yoldia- og bathya ...

                                               

Leire

Leire er ein finkorna jordtype, som består av meir enn 15 % partiklar med ein diameter på mindre enn 0.002 mm. Ved teksturanalyse av jordtypar er leirfraksjonar dei mest finkorna. Når leira opptar vatn, svulmar ho opp. Samtidig skjer det ei omfor ...

                                               

Kappadokia

Kappadokia var eit oldtidsrike og landskap i innlandet i det midtre og austlege Vesleasia. Området ligg mellom svartehavskysten i nord og Taurusfjella i sør og dessutan elvane Halys i vest og Eufrat i aust. Namnet Kappadokia kjem opphavleg frå ga ...

                                               

Saltgruve

Saltgruver er stader der ein vinn salt ut frå berggrunnen. Medan dette tidlegare var hardt slave- eller straffearbeid med høg gevinst for gruveeigarane, er saltgruver i dag ein mindre viktig kjelde til både salt og inntekter som hovudsakleg blir ...

                                               

Lac souterrain de Saint-Léonard

Saint-Léonard underjordiske innsjø ligg ved Saint Léonard i kantonen Valais i Sveits. Med ei lengd på 300 m og ei breidde på 20 m er han den største underjordiske innsjøen i Europa. Han vart oppdaga i 1943 av Jean-Jacques Pittard. Før 1946 var va ...

                                               

Slukhol

Søkkehol, slukhol eller doline er eit omgrep på når landskapet søkk fordi jordsmonnet i området er blitt undergravd. Slukhola kan vere frå nokre meter til opp mot 1 km i diameter. Der det er mykje kalkstein i jordsmonnet er det størst risiko for ...

                                               

Al-Masudi

Abul Hasan Ali Ibn Husain Ibn Ali Al-Masu’di betre kjend som berre Al-Masudi er ein kjend arabisk geograf, forfattar og historikar som er kjend for sine reiseforteljingar, historieverk og kartverk. Han vart fødd og voks opp i Bagdad, og reiste st ...

                                               

Frank Debenham

Frank Debenham var ein australsk geolog og geograf. Han vart utdanna ved University of Sydney, der han studerte geologi under Edgeworth David. Han var éin av tre geologar som deltok på Terra Nova-ekspedisjonen 1910–1913 under leiing av Robert F. ...

                                               

Al-Khwarizmi

Mohamed Ibn Musa al-Khwarizmî var ein persisk matematikar og astronom. Han skreiv bøker om aritmetikk, algebra og astronomi. Al-Khwarizmi var den viktigaste matematikaren i verda i sin tidsperiode, og vert rekna som ein av dei fremste gjennom tid ...

                                               

Werner Bätzing

Werner Bätzing er kulturgeograf og professor ved Universität Erlangen. Den heilheitlege og tverrvitskapelege forskinga hans på Alpene har vore banebrytande i det at han kombinerer kunnskap frå ulike fagområde og frå ulike språkkretsar, som tidleg ...

                                               

Carl R. Eklund

Carl R. Eklund var ein amerikansk spesialist i ornitologi og geografisk utforsking av både nordlege og sørlege polarområde. Frå 1939-1941 tente han som ornitolog ved East Base i U.S. Antarctic Service. Dette var den første moderne amerikanske sta ...

                                               

Matthew Fontaine Maury

Matthew Fontaine Maury var ein amerikansk sjøoffiser, hydrograf, astronom, historikar, oseanograf, meteorolog, kartograf, forfattar, geolog og lærar. Han er vorte kalla "faren til den moderne oseanografien" og skreiv mellom anna Physical Geograph ...

                                               

Eratosthenes

Eratosthenes var ein gresk geograf, matematikar og astronom. Han var òg bibliotekar ved biblioteket i Alexandria. Eratosthenes er mest kjend for utrekningane sine av omkrinsen til jorda. ei handskrift kom han over ei opplysning om at i Syene no A ...

                                               

Hekataios av Milet

Hekataios av Miletos, namngjeve etter den greske gudinna Hekate, var ein tidleg gresk historikar frå ein rik familie. Verketida hans var samstundes med persarkrigane. Etter å ha reist omfattande busette han seg i heimbyen Miletos, der han fekk ei ...

                                               

Hipparkhos

Hipparkhos frå Nikea var ein gresk astronom. Det er fortenesta hans at den greske astronomien i antikken utvikla seg frå rein skildring til ein vitskap. Han førte kunnskapane til babylonarane i astronomi til den greske verda. Mellom anna introdus ...

                                               

Klaudios Ptolemaios

Klaudios Ptolemaios var ein gresk astronom, geograf og matematikar frå Alexandria. Han blir rekna som opphavsmannen til det geosentriske verdsbiletet, som var det rådande i Europa fram til 1600-talet. I sitt store verk Almagest set han fram ein t ...

                                               

Geografen Pausanias

Pausanias var ein gresk reisande og geograf på 100-talet e.Kr. Han levde på same tid som keisarane Hadrian, Antoninus Pius og Marcus Aurelius. Pausanias er kjend for si Skildring av Hellas, eit omfattande verk som skildrar Hellas i antikken og st ...

                                               

Strabon

Strabon var ein gresk historikar, geograf og filosof. I dag blir Strabon best hugsa for verket sitt på 17 bind, Geografika, som bokstavleg tyder "geografi". Det presenterer ei utfyllande forteljing om folk og stader frå ulike regionar i den kjend ...