ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 298




                                               

Den indiske frigjeringsrørsla

Den indiske frigjeringsrørsla omfattar ulike grupper, leiarar og ideologiar knytt til lausrivinga av Britisk India frå Det britiske imperiet. Rørsla byrja som eit forsøk på å oppnå meir sjølvstyre for indarar, men utvikla seg til å gjera krav på ...

                                               

Anarkafeminisme

Anarkafeminismen er ein politisk filosofi som kombinerer anarkisme og feminisme. Sjølv om kampen mot staten og andre former for autoritetar stod sterkt hos tidlegare feminister av 1900-talet, var det dei nyare feministgruppene frå 1960-åra som by ...

                                               

Anarki

Anarki er eit omgrep som kan ha fleire liknande tydingar. Politisk uorden og forvirring Fråvær av styrande prinsipp, til dømes felles standardar og formål Fråvær av alle former for politisk autoritet og/eller sosialt hierarki Den første definisjo ...

                                               

Den russiske nihilistrørsla

Nihilistrørsla var ei kulturell rørsle i Russland på 1860-talet som stilte spørsmålsteikn ved alle former for gitte idéar og sosiale normer. Ordet kjem frå latin nihil, som tyder ingenting. Nihilistane gjekk inn for full og heil fridom for alle i ...

                                               

Der Eigene

Der Eigene, med undertittelen "ein Blatt für männliche Kultur" blir rekna som det første regelmessig utkommande tidsskriftet for homoseksuelle i verda. Bladet kom ut mellom 1896 og 1932 og redaktør var Adolf Brand. Dei første ti utgåvene kom ut e ...

                                               

Juraføderasjonen

Juraføderasjonen var den viktigaste anarkistiske seksjonen av den Første Internasjonalen, basert i stor grad blant klokkemakarar i Jura-fjella i Sveits. Juraføderasjonen og andre anarkistiske seksjonar vart utestengde frå internasjonalen etter ko ...

                                               

Pierre Joseph Proudhon

Pierre-Joseph Proudhon var ein fransk sosialistisk tenkjar. Han høyrde til den anarkistiske retninga i den tidlege sosialismen. Proudhon blei fødd i Besançon, og foreldra var småbønder og handverkarar. Proudhon sitt politiske syn var truleg mykje ...

                                               

Venstresida

Når ein snakkar om politikk er Venstresida ei skildring av kva for politisk retning ein person eller eit parti tradisjonelt sett høyrer til. Utanom Venstresida snakkar vi, i tradisjonell politikk, òg om Sentrum og Høgresida. Nemningar som innehel ...

                                               

Den liberale internasjonale

Den liberale internasjonale er ein internasjonal paraplyorganisasjon for liberale politiske parti. Han vart grunnlagd i 1947 med målsetjing å styrka liberalt demokrati internasjonalt, og bekjempa totalitarisme, fascisme og kommunisme. Hovudkvarte ...

                                               

Parlamentarisme

Parlamentarisme er ei styreform som inneber at regjeringa må ha tillit frå fleirtalet i nasjonalforsamlinga for å kunne bli sitjande. I Noreg har me hatt parlamentarisme som styreform sidan 1884. Det var partiet Venstre, med Johan Sverdrup i spis ...

                                               

Sosialliberalisme

Sosialliberalisme er ei tankeretning som hevdar at staten aktivt må fremje fridommen for det enkelt menneske. I Noreg reknar Venstre seg som eit sosialliberalt parti. Sosialliberalismen oppstod som ein reaksjon mot dei sosiale forskjellane som gj ...

                                               

Hekseforfølging

Hekseforfølgingar var tradisjonelt leiting etter hekser eller prov for hekseri, som kunne føre til ei rettssak for den personen som var skulda. Hekseforfølging finst framleis i lokalsamfunn der religiøse eller kulturelle verdiar fordømer hekse-pr ...

                                               

Statslaus

Statslaus vil seia at ein ikkje er rekna som statsborgar i noko land. Dette medfører at den statslause manglar diplomatisk vern frå ein heimstat, samfunnsrettar og vil ha store problem med å kryssa grenser. Ein kan bli statslaus fordi ein er fødd ...

                                               

Kanselli

Kanselli er ei nemning på eit sentralt forvaltningsorgan i ein stat. Eit kanselli var opphavleg eit rom med "gitter" cancelli, der fyrsten eller ein leiande embetsmann mottok og ekspederte skriv eller kunngjeringar. I mellomalderen i Noreg var de ...

                                               

Fyrsten

Fyrsten er ei bok skrivem av Niccolò Machiavelli, som levde i den norditalienske bystaten Firenze under renessansen. Boka vart skriven rundt 1513, men ikkje utgjeven før 1532, fem år etter at Machiavelli døydde. Machiavelli levde samstundes med f ...

                                               

Grøn sosialisme

Nemninga grøn sosialisme blir bruka av og om demokratiske sosialistar som òg er opptekne av økologi, altså miljømedviten venstresosialisme. Rundt 1970 var Ottar Brox og Hartvig Sætra sentrale i å leggje det teoretiske grunnlaget for ein grøn sosi ...

                                               

Nasjonalisme

Nasjonalisme er eit svært vidt omgrep. Berre sjølve nemninga nasjonalisme utan noko meir presisering er knapt brukande på ein meiningsfull måte. Men nasjonalisme i kvar ein moderne forstand heng i alle høve saman med det store skiljet den franske ...

                                               

Samfunnskontrakt

Samfunnskontrakten er eit omgrep brukt innan politisk filosofi. Omgrepet blir brukt om ein tenkt kontrakt inngått av menneske i ein opphavleg statslaus og fri tilstand, der menneska i varierande grad avgir fridom til ei felles statsmakt. Med natu ...

                                               

Skandinavisme

Skandinavisme er omgrepet for den rørsla som, med bakgrunn i slektskapet åt dei skandinaviske folka, påverka Noregs, Sveriges og Danmarks politikk kring midten av 1800-talet og som elles òg på ulike vis har arbeidd for å føre dei nærmare kvarandr ...

                                               

Huey Long

Huey Pierce Long, Jr. var ein USA-amerikansk politikar frå Louisiana. Long var guvernør i Louisiana frå 1928 til 1932 og senator frå 1932 til 1935. Han var demokrat, kjent for sin radikale, populistiske politikk. Long støtta Franklin D. Roosevelt ...

                                               

Narodnik

Narodnikane var russiske intellektuelle som i andre halvdelen av 1800-talet prøvde gå ut til bøndene og få dei til å gjere opprør mot tsarismen og godseigarveldet. Ordet kjem av det russiske ordet narod, som betyr folket. Narodnikane meinte dei r ...

                                               

Edward Said

Edward William Said var ein palestinsk-amerikansk litteraturhistorikar. Han var professor i engelsk og samanlikande litteratur ved Columbia University. Innan akademia er han kjend som ein av grunnleggarane av post-kolonialistisk tenking, og omdef ...

                                               

Borgarrettar

Borgarrettar er lovgjevne rettar for alle statsborgarar i eit land. Slike rettar er meir vidfemnande enn menneskerettar, men omfattar berre statsborgarar og ikkje andre innbyggjarar i landet. Borgarrettar er verna av Dei sameinte nasjonane sin ko ...

                                               

Sosialdemokrati

Sosialdemokrati var opphavleg ei nemning brukt av både revolusjonære og reformistiske sosialistar. Etter den russiske revolusjonen vart sosialdemokratiet ei nemning for reformistane, medan dei revolusjonære heller kalla seg kommunistar. Dei vanle ...

                                               

Fabian Society

Fabian Society er ei britisk intellektuell sosialist-rørsle, med det formålet å fremje sosialdemokratiske prinsipp på gradualistisk og reformistisk vis. Rørsla er kanskje best kjend for pionerarbeidet ho gjorde frå slutten av 1800-talet til først ...

                                               

Sosialdemokrat

Ein sosialdemokrat er historisk sett ein tilhengar av demokratisk sosialisme, som i nokre land blei kalla sosialdemokrati. Det er eigentleg ingen tydingsskilnad mellom nemningane sosialistisk og sosialdemokratisk som partinemningar, da mange sosi ...

                                               

Statsrett

Statsrett, statsforfatningsrett eller konstitusjonell rett er rettsreglane om konstitusjonen til ein stat. Den er overordna både dei andre delane av offentleg rett og overordna privatretten. Forvaltingsretten, strafferetten og prosessretten blir ...

                                               

Audiens

Audiens er ei høgtideleg mottaking der ein høgtståande person, ofte eit statsoverhovud, tek imot undersåttar eller sendebod. Ordet stammar frå latin audentia, av audire, å høyra, og tyder høve til å høyrast. Audiensar kan omfatta eit visst seremo ...

                                               

Departementsråd

Departementsråd er den øvste faste embetsmannen i eit norsk departement. Ein departementsråd er direkte underlagt sjefen for departementet, som er ein statsråd. Stillinga under departementsråd heiter ekspedisjonssjef.

                                               

Direktorat

Eit direktorat er eit ein del av den statlege forvaltinga, eit statleg forvaltningsorgan som har heile landet som verkeområde og som ikkje er integrert i eit departement. Det vil vere underlagt eit eller fleire departement. Direktorat forvaltar v ...

                                               

Etat

Ein etat er ein del av ei offentleg forvalting, eit forvaltingsorgan, med ansvar innan eit avgrensa område. Etatar blir leia av tenestemenn og ikkje politikarar og kan bli kalla direktorat, vesen, verk, tilsyn, styre, forvalting, råd eller tenest ...

                                               

Grunnlovskonservatisme

Grunnlovskonservatisme kan i Noreg omtalast som at Stortinget tradisjonelt har hatt sterk motvilje mot å endre grunnlova viss ikkje dette har vore naudsynt av praktiske grunnar.

                                               

Høgsterett

Høgsterett er nemninga på den høgste rettsinstansen i ein del politiske einingar, som til dømes statar, delstatar eller land. Døme på land med Høgsterett er USA og Noreg.

                                               

Høvestalsval

Høvestalsval er ei valordning der dei ulike vallistene får inn representantar i høve til kor stor oppslutning dei har fått blant dei som har stemt. Vallistene vil i dei fleste politiske val representere parti. Høvestalsval blir brukt i dei fleste ...

                                               

Kongeleg resolusjon

Ein kongeleg resolusjon er ei avgjerd teken av Kongen i statsråd. Etter norsk statsskikk skal mange av dei viktigaste avgjerdene formelt gjerast av "Kongen i statsråd". I denne samanhengen er statsråd det formelle møtet der regjeringa, leia av Ko ...

                                               

Medlemmer av Riksforsamlinga på Eidsvoll

Dette er ei oversikt over medlemmer av Riksforsamlinga på Eidsvoll, det vil seie dei 112 eidsvollmennene og kor dei var utsende frå til Riksforsamlinga på Eidsvoll i 1814. Av dei 112 medlemmene av riksforsamlinga vart 33 peika ut blant dei militæ ...

                                               

President

President er eigentleg ein leiar for eit presidium, eit styre. President vert ofte nytta som tittel på ein statsleiar og styreleiar. I Noreg har vi t.d. Stortingspresident, Sametingspresident, Lagtingspresident og Odelstingspresident.

                                               

Prøvingsrett

Prøvingsretten er retten til den dømande makta å prøva vedtak frå den lovgjevande makta opp mot konstitusjonen og grunnlova. Det vore meir korrekt å tala om kompetansen og plikta til domstolane til å kontrollera at lova held seg innanfor dei gren ...

                                               

Regent

Regent er ein fungerande herskar i eit monarki. I eit monarki regjerer vanlegvis regenten medan monarken er fråverande, uskikka eller mindreårig. I Finland og Ungarn fungerte militære offiserar som regenter når regenten var fråverande, medan rege ...

                                               

Sjølvstyrt område

Eit autonomt eller sjølvstyrt område er ein region som høyrer til ein annan stat, men har ein viss sjølvstendig status. Graden av sjølvstyre kan variera, der dei mest autonome har høve til å avgjera alle saker bortsett frå dei som er knytte til u ...

                                               

Statsminister

Ein statsminister er ein skandinavisk tittel på regjeringsjefen i ein stat. I andre land har ordet statsminister ei anna tyding. I Tyskland er statsminister Staatsminister den offisielle tittelen på alle medlemmane av regjeringane i delstatane Ba ...

                                               

Valkollegium

Eit valkollegium eller eit elektorat er ein institusjon blir nytta ved indirekte val. I motsetnad til direkte val der veljarane vel sine representantar direkte, vel veljarane i eit indirekte val eit valkollegium, som består av valmenn, som igjen ...

                                               

Valliste

Vallister blir brukt til å organisere val. Ved poliske val stiller dei ulike politiske partia med kvar si liste over dei kandidatene dei ynskjer få valt inn i dei lokale eller nasjonale demokratiske organ, f.eks. parlament, kommunestyre, fylkesti ...

                                               

Dictablanda

Dictablanda er eit omgrep frå statsvitskapen som syner til eit diktatur der sivile rettar for det meste er tekne vare på, heller enn å verta vanda. Ordet dictablanda kjem frå spansk dictadura "diktatur" og blanda "mild"; ordet speglar òg at bland ...

                                               

Diktatur

Diktatur er eit styresett der eitt enkelt parti, ein militær junta, eller ein einerådande diktator har makta. Diktatur er kalla totalitære når styremaktene grip inn, legg under seg og kontrollerer alle sider ved sivilsamfunnet, og autoritære når ...

                                               

Einevelde

Einevelde eller absolutisme er namnet på styreforma i mange monarki på 1600-talet og 1700-talet, og i til dømes Russland i prinsippet til den russiske revolusjonen i 1917. Eineveldet gjekk ut på at monarken i prinsippet hadde all makt, medan han ...

                                               

Folkestyre

Folkestyre eller demokrati er eit styresett der størstedelen av innbyggjarane i eit samfunn kan røysta over korleis samfunnet skal styrast. I moderne folkestyre har alle statsborgarar over ein viss alder røysterett, men somme tider med visse unnt ...

                                               

Forbundsrepublikk

Serbia og Montenegro 2003-2006 Jugoslavia 1945-2003 Dei sameinte mellomamerikanske statane 1824-1840 Tjekkoslovakia 1969-1992 "Gran Colombia" 1819-1831, seinare Colombia forbundsrepublikk fram til 1886; einingsrepublikk etter 1886 Forbundsrepubli ...

                                               

Formannskap

Formannskap eller fylkesutval i fylkeskommunane er namnet på det leiande utvalet i eit kommunestyre dersom kommunen er styrt etter formannskapsmodellen. Formannskapsmodellen er hovudmodellen i kommunelova og dei aller fleste kommunane og fylka er ...

                                               

Føderasjon

Ein føderasjon er ei statsdanning beståande av delvis sjølvstyrte delstatar med separate regjeringar og dels eigen lovgjevnad, i motsetning til sentralstatar. Typiske føderasjonar er Tyskland og USA, mens Noreg er ein typisk sentralstat. For laus ...