ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 293




                                               

Påskeformelen

Påskeformelen er metoden ein bruker for å rekna ut kva tid påsken fell i eit gjeve år. Sidan tidleg mellomalder har utrekninga vore svært viktig, ettersom datoane for store delar av kyrkjeåret blir sette ut frå dette tidspunktet. På latin og enge ...

                                               

Sirkumpolar

Sirkumpolar har fleire tydingar: Sirkumpolar utbreiing for ein organisme eller ei gruppe av orgnaismar. Eit objekt på stjernehimmelen er sirkumpolart om det aldri går under horisonten. Dette kjem an på kvar observatøren står.

                                               

Stratospheric Observatory for Infrared Astronomy

Stratospheric Observatory for Infrared Astronomy er eit prosjekt mellom den amerikanske romfartsorganisasjonen NASA og Deutsches Zentrum für Luft- und Raumfahrt. Eit ombygd Boeing 747SP har blitt ombygd for å huse eit spegelteleskop som er 2.5 i ...

                                               

Trojansk objekt

Eit trojansk objekt er ein asteroide eller ein naturleg satellitt som delar bane med ein større planet eller måne, men som ikkje vil kollidera med det større objektet av di det går i bane i eit av dei stabile lagrangepunkta. Desse er L 4 og L 5 s ...

                                               

Akvarium

Eit akvarium er ein gjennomsiktig glastank med vatn og levande dyr og/eller plantar i, vanlegvis fisk. Omgrepet vert òg nytta om bygningar med mange akvarier i, t.d. Akvariet i Bergen og Akvariet i Ålesund.

                                               

Albinisme

Albinisme er ein heller vanleg mutasjon hjå både menneske og dyr. Ein kan finne albinisme hjå alle virveldyr. Ei plante eller eit individ som lid av albinisme vert kalla ein albino.

                                               

Algar

Algar er primært vasslevande, eukaryote organismar med fotosyntese. Til gruppa reknar me både eukaryote planteplankton og makroskopiske grupper som tang og tare; kort sagt alle fotosyntetiske eukaryotar som ikkje veks på land eller stammar frå la ...

                                               

Ande

Ande, andedrag eller pust er luft som ein dreg inn og slepp ut frå lungene under anding. Ordet "ande" kjem frå norrønt andi, og er nærskyld med ordet ǫnd, som kunne tyde både ande, pust og sjel; liv.

                                               

Biologisk krigføring

Biologisk krigføring, òg kjend som bakteriologisk krigføring, er å gjera bruk av mikroorganismar, eller giftstoff frå desse, som stridsmiddel. Føremålet er å uskadeleggjera, drepa eller virke demotiverande på ein motstandar. SN-konvensjonen om bi ...

                                               

Blodplasma

Blodplasma er den flytande komponenten til blod, der blodcellene er fjerna. Serum er det same som blodplasma bortsett frå at koagulasjonsfaktorar er fjerna. Plasma liknar myse av utsjånad transparent og svakt stråfarga. Det består for det meste a ...

                                               

Botanikk

Botanikk eller plantelære er læra om plantar, og utgjer dermed eit fagområde innan biologi. Ulik bruk av ordet plante gjer at det ikkje er enkelt å avgrensa fagfeltet, og det er over tid og i ulike fagmiljø og -tradisjonar til varierande definisj ...

                                               

Bær

Bær er i daglegtale små frukter som veks på tre, buskar eller småplantar. I botanikken er bær ei frukt med frø som ein kjerne inni og fruktkjøt rundt. Bær er ein spreiingsmetode for planter. Dei vert nytta som mat for dyr medan plantene nyttar bæ ...

                                               

Domestisering

Domestisering eller temjing viser til overgangen for ville dyr og plantar til å bli husdyr og kulturplantar. Menneske har domestisert ulike artar sidan steinalderen, og prøver stadig å domestisera nye. Ofte vil både mennesket og den domestiserte ...

                                               

Dvale

Dvale er ein biologisk tilstand med sterkt nedsette livsfunksjonar og blir brukt av fleire dyr som ein måte å takla vanskelege tilhøve i miljøet på, som kulde eller tørke. Dyr som er i dvale har nedsett næringsbehov og tærer på feittreservane sin ...

                                               

Egg

Egg er den kvinnelege kjønnscella ved tokjønna forplanting blant dyr. Hos dei fleste pattedyra skjer dette inne i kroppen til hoa, men hos andre dyr skjer dette utanfor kroppen i form av egglegging. Dyr som legg egg er mellom anna alle fuglar og ...

                                               

Entomologi

Entomologi er vitskapen som studerer insekt. Mange entomologar driv òg med andre virvellause landdyr, særleg leddyr som edderkoppar og tusenbein. Det finst godt over ein million beskrivne artar insekt, og dei finst i så godt som alle økosystema p ...

                                               

Evolusjon

Evolusjon er eit biologisk omgrep for gradvise endringar av arveeigenskapar til ein populasjon over tid. Endringane omfattar organismane sin morfologi, åtferd og liknande og medfører at nye artar oppstår medan andre døyr ut. Evolusjon er også kny ...

                                               

Gen-testing

Med gen-testing eller DNA-testing kan man fastslå blodslinjar, og fastslå genetisk diagnose av kor disponert ein er for arvelege sjukdommar. Gentesting nyttast mellom anna i landbruket, i populasjonsøkologi, og på menneske. På menneske kan gentes ...

                                               

Genetikk

Genetikk er læra om gen, arv og variasjon i levande organismar. Det plar å høyre til biologien, men kryssar ofte over i andre livsvitskapar og har mellom anna ei sterk tilknyting til læra om informasjonssystem. Augustinarmunken Gregor Mendel vert ...

                                               

Grøderikdom

Grøderikdom, frævleik, fertilitet eller fruktbarheit viser til livsformer si evne til å veksa og formeira seg. For menneske har det alltid vore viktig få god grøde frå jorda, dyr og kvarandre, og det er brukt mykje tid og krefter, gjennom alt frå ...

                                               

Hokjønn

Hokjønn, ho eller hoe hos dyrearter med seksuell formeiring er den kjønnstypen som fysiologisk dannar eggceller og føder avkom eller legg egg, i motsetnad til hannar som dannar spermiar. Det finst også ein del plantar med ho- og hannkjønn, der pl ...

                                               

Homeostase

Homeostase er tendensen eit opent eller lukka system har til å halde det indre miljøet konstant. Mest typisk er omgrepet nytta for levande organismer for å skildre tendensen dei har til å regulere ein konstant, indre likevekt for temperatur, blod ...

                                               

Homogenitet

Homogenitet tyder likskap eller noko som er einsarta og stammar frå det greske ordet homos, som omsett tyder lik eller einsarta og genos som tyder sort eller type. Det motsette av homogenitet er heterogenitet, som tyder noko som er ueinsarta elle ...

                                               

Hybrid

Hybridisering er ein biologisk prosess der individ som er genetisk ulike dannar avkom gjennom kjønna formeiring. Teknisk sett er alt avkom av kryssingar mellom ulike individ hybrid, men ein nytter gjerne omgrepet om kryssingar mellom ulike artar ...

                                               

Iktyologi

Iktyologi er vitskapen som studerer fisk. Vitskapen er ein del av zoologien, og er spesielt retta mot grunnleggande studium av den biologiske systematikken til fiskane, i tillegg til morfologien, biogeografien, åtferda og økologien deira. Det fin ...

                                               

Kjønn

Medlemmar av mange arter kan ein plassera i to eller fleire kategoriar kalla kjønn. Ein skil ofte mellom biologisk kjønn og sosialt kjønn.

                                               

Klassifikasjonsnøkkel

Ein klassifikasjonsnøkkel er ein "nøkkel" bygd opp skjematisk som etter gjennomgang leier fram til ei løysing eller eit svar. Nøkkelen er bygd opp av spørsmål, og ein må velje "ja" eller "nei". Ut ifrå vala vert ein leia til neste spørsmål. Ut fr ...

                                               

Kommensialisme

Kommensialisme er ei form for biologisk samliv der den eine parten dreg fordel av samlivet, medan det for den andre verken har positiv eller negativ tyding. Ordet kjem av latin com mensa som tyder "delar eit bord", og vart først brukt for å skild ...

                                               

Kronobiologi

Kronobiologi er eit vitskapleg felt der ein studerer periodiske fenomen i levande organismar og deira tilpassing til sol- og måne-relaterte rytmar. Desse syklusane er kjende som biologiske rytmar. Kronobiologiske studiar omfattar mellom anna komp ...

                                               

Lamarckisme

Lamarckisme, eller lamarckisk evolusjon, er ei utviklingslære som meiner evolusjon foregår ved at tileigna eigenskapar går i arv. Teorien har fått namnet sitt etter den franske biologen Jean-Baptiste Lamarck, som populariserte han tidleg på 1800- ...

                                               

Marinbiologi

Marinbiologi er studiet av alger, dyr og andre organismar i havet og tilknytte saltvassområde, og av det økologiske samspelet mellom desse. Det vert rekna som ein eigen grein av biologien på grunn av den enorme kompleksiteten i dei marine økosyst ...

                                               

Molekylærgenetikk

Molekylærgenetikk er ei grein i genetikken som omhandlar utforskinga av arvemassen på molekylærnivå. Då dei molekylærbiologiske metodane vaks fram på 1970- og 1980-talet vart det mogeleg å studere aresmassen i detalj. Då DNA-molekylet si oppbyggi ...

                                               

Morfologi i biologi

I biologien er morfologi eit omgrep som gjeld korleis ein organisme er bygd opp, og faget som studerer denne oppbygginga. Morfologi er ein viktig føresetnad for mange andre biologiske disiplinar, til dømes evolusjonsbiologi og fysiologi. Faget er ...

                                               

Nominatform

I biologien er nominatforma av ein art den underarten der det vitskaplege underartsnamnet er det same som artsnamnet. Til dømes har arten villkatt det vitskaplege namnet Felis silvestris, der Felis er slektsnamnet og silvestris artsnamnet. Nomina ...

                                               

Ornitologi

Ornitologi er vitskapen som studerer fuglar. Læra er ein del av zoologien, og tek for seg dei fleste aspektane med fuglane sitt liv, slektskap og oppbygnad. Fuglar er takknemlege studieobjekt, i og med at dei på mange måtar liknar menneske meir e ...

                                               

Parafyletisk gruppe

Parafyletiske grupper er, i evolusjonsbiologien, biologiske grupper der alle medlemmane har ein felles stamfar, men der somme grupper med same opphav ikkje vert rekna med. Dette inneber at somme medlemmar i gruppa vil vera nærare i slekt med orga ...

                                               

Parasittologi

Parasittologi er den delen av biologien som tek for seg parasittar, vertane deira og samspelet mellom desse organismane. Feltet nyttar teknikkar frå mange tilsluttande felt, til dømes cellebiologi, bioinformatikk, biokjemi, immunologi, genetikk, ...

                                               

Resistens

Resistens tyder at kroppen blir motstandsdyktig mot gifter, kjemikaliar, infeksjonar eller sjukdomar. Planteresistens er plantene si motstandskraft mot skadedyr, sopp, bakteriar og liknande, medan kjemikalieresistens er motstandskrafta til skaded ...

                                               

Sansesystem

Sansesystem er ein del av nervesystemet som står for å handsama sanseinntrykk frå omverda. Eit sansesystem består av reseptorar, nervebanar, og dei delane av hjernen som er involvert in sanseoppfatning. Dei mest kjende sansesystema består av syn, ...

                                               

Svangerskap

Sjå òg drekt, same tilstand hjå dyr Svangerskap eller graviditet er ein tilstand der kvinner ber befrukta eggceller, kalla embryo eller foster, i kroppen. Dei fleste svangerskap finn stad i livmora etter samleie som har ført til befrukting, og en ...

                                               

Symbiose

Symbiose er samliv mellom ulike artar. Samlivet kan gå føre seg mellom plantar, dyr, bakterier eller sopp, eller mellom desse gruppene innbyrdes. Den aktive partnaren i samlivet vert kalla symbionten, medan den passive partnaren vert kalla verten ...

                                               

Tvilling

Tvillingar er to søsken som har blitt til av same svangerskap og har vore saman i livmora. Tvillingar kan oppstå ved at to eggceller blir befrukta i same syklus, eller av at eitt befrukta egg deler seg til to foster. Einegga tvillingar har likt a ...

                                               

Underart

Underart er ein kategori brukt i den biologiske systematikken. Ein art har enten ikkje nokon underartar, eller fleire, aldri berre ein. Artar med fleire underartar kallast polytypiske. I dei tilfella der ein har valt å dele ein art inn i fleire u ...

                                               

Økologi

Økologi er vitskapleg studie av levande organismar, med hovudvekt på samspelet mellom desse og miljøet rundt dei. Omgrepet vart introdusert av den tyske biologen og filosofen Ernst Haeckel på midten av 1800-talet og er avleia av dei greske orda o ...

                                               

Fysikk

Fysikk er vitskapen om den uorganiske naturen. Faget prøver å forstå naturlovane, korleis verda verkar. Fysikken dekker mellom anna korleis atom er bygde opp og korleis verdsrommet har og vil utvikla seg. Ordet kjem frå gresk φυσικός, som tyder " ...

                                               

Aerodynamikk

Aerodynamikk er læra om strøyming i gassar. Feltet er nærskyld med hydrodynamikk. Aeronynamikk dannar grunnlaget for flyging med fartøy som er tyngre enn luft. George Cayley bygde det fyrste glideflyet i 1804 og reknast som aerodynamikkens far, s ...

                                               

Dimensjon

Dimensjon er fysisk utstrekking eler talet på uavhengige fridomsgrader noko har. Desse dimensjonane kan visa til rom eller til abstrakte verdiar, til dømes tid eller funksjon

                                               

Fysikar

Ein fysikar er ein person som studerer eller arbeider med fysikk. Fysikarar spesialiserer seg ofte på til dømes astrofysikk, atomfysikk, biofysikk, geofysikk, kjernefysikk, opptikk, eller partikkelfysikk, for å nemne nokre. Doktorgrad er ofte eit ...

                                               

Matematisk fysikk

Matematisk fysikk er ei grein av fysikken der ein finn konsekvensar av fysiske teoriar ved hjelp av matematiske metodar. Feltet omfattar mellom anna undersøkingar av rørslene til lekamar i solsystemet, trelekamproblemet, matematisk analyse av svi ...

                                               

Nobelprisen i fysikk

Nobelprisen i fysikk er ein av dei opphavlege fem nobelprisane. Han vert utdelt av Det svenske Nobelinstituttet. Det kongelege svenske vitskapsakademiet vedtek kven som har vunne prisen kvart år i byrjinga av oktober.