ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 289




                                               

Biologisk system

Eit biologisk system er eit samansett nettverk av biologisk samhøyrige entitetar. Storleiken på biologiske system kan variere, frå store populasjonar med organismar, til mindre organsystem som sirkulasjonssystemet, respirasjonssystemet og nervesy ...

                                               

Bevaringslovene

Bevaringslova for mekanisk energi: Den totale mekaniske energien til ein gjenstand i fritt fall er konstant. Bevaringslova for rørslemengd: Når resultanten av dei ytra kreftene på eit samansett system er lik null, er den samla rørslemengda konsta ...

                                               

Klassisk fysikk

Klassisk fysikk er fysikken før kvanteteorien og relativitetsteorien oppstod, eller dei delane av fysikken som kan handsamast utan at det vert teke omsyn til kvanteeffektar. Den klassiske fysikken vart utvikla av blant andre Newton, Lagrange og H ...

                                               

Hogstklasse

Hogstklasse er ein klassifisering av skog etter alder og tettleik. Omgrepet er sentralt ved inndeling av skogbestand. Hogstklasse II er forynga skog, Hogstklasse I er skog under fornying Hogstklasse IV er eldre produksjonsskog Hogstklasse V er ga ...

                                               

Hubble-klassifikasjonen

Hubble-klassifikasjonen er eit enkelt klassifikasjonsskjema for galaksar, ofte kalla Hubbles stemmegaffeldiagram. Klassifikasjonen vart innført av Edwin Hubble i 1925 og er enno i alminneleg bruk, sjølv om meir detaljerte skjema er utforma seinar ...

                                               

Klassifisering av indoariske språk

Klassifiseringa av dei indoariske språka er på mange måtar problematisk. Ideelt sett vil eit stamtre attgje den genetiske avsondringa av ei gruppe språk, som har utvikla seg frå kvarandre på grunn av avstand. Denne prosessen har i prinsippet òg f ...

                                               

Köppen si klimaklassifisering

Köppen si klimaklassifisering er eit av dei mest brukte klimaklassifiseringssystema. Det vart utvikla av den tyske klimatologen Wladimir Köppen rundt 1900. Han gjorde seinare fleire utbetringar av systemet. Systemet kombinerer årlege og månadlege ...

                                               

Måleining

Måleiningar er storleikar som er blitt innførte som samanlikningsgrunnlag for storleikar eller eigenskapar som kan mælast. Kvar målbar storleik eller eigenskap kan gjevast som eit produkt av eit måltal og ei måleining. Den enklaste måleininga er ...

                                               

Spektralklasse

Spektralklasse er ei klassifisering av temperatur og tilhøyrande luminositet og spektrum i fotosfæren til ei stjerne. På korte avstandar kan temperaturen klassifiserast ved Wiens forskyvingslov som gjev tilhøvet mellom energimaksimum og temperatu ...

                                               

Taksonomi

Taksonomi er praksisen og studien av klassifisering. Ordet blir òg brukt som substantiv: ein taksonomi, eller ei taksonomisk ordning om ei spesiell klassifisering. Ordet har røter i det greske τάξις, som tyder orden, arrangement, og νόμος, som ty ...

                                               

Koordinatsystem

Eit koordinatsystem er eit system der kvart punkt i eit n -dimensjonalt rom vert tilvist eit tal eller ein skalar. Dette omgrepet er ein del av teorien kring mangfald. "Skalarar" tyder i mange tilfelle reelle tal, men ut i frå samanhengen kan dei ...

                                               

Kartesisk koordinatsystem

I det kartesiske koordinatsystemet er koordinataksane vinkelrett på kvarandre. I to dimensjonar er det vanleg å kalle desse for x- og y-aksen. x-koordinaten vert kalla abscisse og y-koordinaten ordinat. Den tredje dimensjonen går då eventuelt lan ...

                                               

Koordinat

Ein koordinat er ein eller fleire talstorleikar som vert nytta til å identifisere eit bestemt element i eit koordinatsystem. For å syne til plasseringa til eit punkt i planet eller i rommet er det vanlegaste å nytte rettvinkla koordinatar eller p ...

                                               

Kulekoordinatsystem

Kulekoordinatsystemet eller sfærisk koordinatsystem er eit koordinatsystem basert på polarkoordinatar. Kulekoordinatar skil seg frå polarkoordinatar ved at høgda frå xy-planet blir skildra av ein vinkel φ frå z-aksen, og at radiusen på xy-planet ...

                                               

Linjegeometri

Linjegeometri eller Plückerkoordinatar er ei grein av geometrien som vart grunnlagd av Julius Plücker kring midten av 1800-talet. I staden for å sjå punktet som grunnelement i geometrien, rekna Plücker den rette linja som grunnelement. Ei kurve v ...

                                               

Log-trykkoordinatar

Log-trykkoordinatar er eit koordinatsystem der den naturlege logaritmen til lufttrykket er nytta i staden for høgd eller geopotensiell høgd. Vertikalkoordinaten i dette systemet er definert som z ∗ ≡ − H ln ⁡ p s {\displaystyle z^{*}\equiv -H\ln ...

                                               

Magnetiske koordinatar

Magnetiske koordinatar er eit koordinatsystem som er definert med utgangspunkt i jordmagnetfeltet. Det vert nytta til å finne den magnetiske posisjonen til eit punkt på jordoverflata eller i rommet.

                                               

Polarkoordinatsystem

Eit polarkoordinatsystem er eit koordinatsystem der kvart punkt i eit plan er avgjort ut ifrå avstanden frå eit gjeve punkt og vinkel i tilhøve til x-aksen. I eit vanleg kartesisk koordinatsystem blir punkta avgjort ut ifrå avstanden til kvar koo ...

                                               

Sigmakoordinatar

Sigmakoordinatar er ein vertikal koordinat som ofte vert brukt i generelle sirkulasjonsmodellar. Dette fører til at dei nedre grensevilkåra vert enklare ved at dei følgjer topografien på jordoverflata. Ein sigmakoordinat er definert som forholdet ...

                                               

Sylinderkoordinatsystem

Sylinderkoordinatsystemet er eit koordinatsystem som er ei utviding av polarkoordinatsystemet med ein ekstra z-akse, på same måte som det kartesiske koordinatsystemet i tre dimensjonar. Den tredje koordinaten er vanlegvis uttrykt med ein h eller ...

                                               

Trykkoordinatar

Trykkoordinatar er eit koordinatsystem der lufttrykket vert nytta som vertikal koordinat i staden for høgd eller geopotensiell høgd. Omforminga frå til er nyttig sidan storskala atmosfæriske luftrørsler er hydrostatiske og at det dermed er eit ei ...

                                               

Hysterese

Hysterese er eit fenomen der ei tilstandsendring som følgje av ein ytre påverknad ikkje forsvinn når påverknaden blir fjerna, men først etter at ein motsett retta påverknad har verka med ein viss styrke.

                                               

Hysteresetap

Hysteresetap er eit energitap på grunn av hysterese. Hysteresetapet er proporsjonalt med arealet av hysteresesløyfa, og kan reknast ut frå dette. Alle typar hysterese er vanlegvis uønskte, fordi dei representerer energi som går tapt i form av var ...

                                               

Katastrofeteorien i matematikk

Katastrofeteorien i matematikk er ein teori utvikla av den franske matematikaren Réne Thom til å gje ei matematisk skildring av naturfenomen som syner brå endringar, som til dømes eit hjarteslag, ein kaldfront i meteorologi, eit embryo som brest ...

                                               

Superposisjonsprinsippet

Superposisjonsprinsippet syner innanfor matematikk og fysikk er prinsippet om at summen av enkeltløysingane ei lineær differensiallikning sjølv òg er ei løysing. I fysikken har dette tydinga at ein kan superponere enkeltverknader. Vi kan skildre ...

                                               

Systemdynamikk

Systemdynamikk er eit sett med konseptuelle verktøy som mogeleggjer forståing av strukturen og dynamikken i komplekse system. Døme på slike system kan vere global folkevekstsutvikling, klimaendringar, store organisasjonar, etc. Eit fokus i system ...

                                               

Biologisk domene

Domene er ein biologisk kategori som blir brukt av enkelte systematikarar; det omfattar eitt eller fleire skylde rike. Som med andre kategoriar bortsett frå arten er det eit skjønnsspørsmål kva gruppe ein vel å kalla domene. Derfor er også svaret ...

                                               

Afotisk

Afotisk er eit omgrep som gjeld havdjupna frå 200 meter og nedover, der det ikkje er lys nok for fotosyntesen til plantene. Formelt er sonen definert som djupna der mindre enn 1 % av sollyset når ned. Derfor er bioluminescens den einaste lyskjeld ...

                                               

Anadromi

Anadromi er eit vandringsmønster hjå fisk som gyter og vert klekka ut i ferskvatn, men som vanlegvis lever heile det vaksne livet sitt i saltvatn. Fisk som lever på denne måten vert kalla anadrome, og kan ofte gå gjennom til dels særs imponerande ...

                                               

Benthos

Benthos eller bentiske organismar er eit samleomgrep for ulike organismar som lever i, på eller i umiddelbar nærleik av botnen av vatn. Desse organismane omfattar m.a. pigghudingar, svampar, korallar, muslingar, mange fisk og krepsdyr og ei rekkj ...

                                               

Detritus

Sjå òg detritus i geologi. Detritus er ei nemning brukt innan biologien om daudt materiale frå plantar og dyr som ennå ikkje er oppløyst til organiske stoff. På land finn me detritus som nedfall på bakken og blanda med jord. I vatn finn me storde ...

                                               

Djuphavsgigantisme

Djuphavsgigantisme eller abyssal-gigantisme er ein tendens mange djuphavsartar har til å veksa til større storleikar enn gruntvasslektningane sine. Døme på dette er kjempeblekksprutane Architeuthis og fiskeslaget sildekonge, som begge veks til go ...

                                               

Ekmantransport

Ekmantransport er ein naturleg prosess i havet som kjem av at kvart vasslag i havet dreg med seg laget like under. Dermed vil rørsla til kvart vasslag vere påverka av rørsla til laget over. Krafta på kvart lag nedover i djupet vil derimot verte s ...

                                               

Epilimnion

Epilimnion er det øvste laget i ein termisk lagdelt innsjø under ein sommarstagnasjon. Laget ligg over det djupare hypolimnion. Det er varmare og har typisk høgare pH, men mindre oppløyst oksygen enn hypolimnion. Tjukkleiken på dette vasslaget ve ...

                                               

Eutrofe vatn

Ein eutrof innsjø er ein innsjø med høg primærproduksjon og har derfor høgt næringsinnhald. Desse innsjøane har ofte omfattande algevekst, noko som fører til grumsete vatn og dårleg vasskvalitet. Botnvatnet i slike innsjøar er ofte lågt på oksyge ...

                                               

Ferskvassfisk

Ferskvassfisk er fisk som lever heile eller delar av livet sitt i ferskvatn, det vil seie i elver og innsjøar med salinitet på under 0.05 %. Tilhøva i desse miljøa skil seg frå dei i havet på mange punkt; den mest openberre skilnaden er det ulike ...

                                               

Lagg

Lagg er eit område langs kanten av ei regnvassmyr eller ombrogen myr med minerotrof vegetasjon. Laggen er flat og med ein frodigare vegetasjon fordi han får tilført mineralrikt grunnvatn frå kantane, medan den sentrale delen av myra berre får til ...

                                               

Monomiktisk

Monomiktisk er eit omgrep nytta om innsjøar som berre sirkulerer ein gong i året. Ferskvatn har størst tettleik ved 4 ºC, og vil derfor ha fullsirkulasjon kvar gong temperaturen i vatnet er kring 4 ºC. Dette vil som regel skje om våren og hausten ...

                                               

Oppvelling

Oppvelling er ei form for vertikal blanding av vassmassar som skjer under bestemte vilkår i havet, og som fører til at kaldt, tungt og næringsrikt vatn frå botn kjem opp og erstattar overflatevatnet. Når vind bles over ope hav, vil dei øvre vassl ...

                                               

Pelagisk sone

Den pelagiske sona eller pelagialen er dei delane av havet eller ein innsjø som ikkje er knytt til kystar eller direkte til botnen. Livet her vert delt inn i plankton, som flyt tilnærma passivt med straumen, og nekton, som sym uavhengig av straum ...

                                               

Plankton

Plankton er ei felleskjenning for ulike organismar som lever drivande i dei opne vassmassane i hav, på fjordar og i vassdrag med ferskvatn. Ordet dekker ei form for livsførsel heller enn ei gruppe nærskylde organismar. Dei fleste planktonorganism ...

                                               

Sjøis

Sjøis er frose sjøvatn og dekker store havområde, både nord og sør på jordkloden. Sjøis frys når havet blir avkjølt under frysepunktet, ganske nært -1.8 °C. Viss sjøisen er brekt opp i mange små flak, blir han kalla drivis. I nord er utbreiinga a ...

                                               

Stimfisk

Stimfisk er fisk som sym i store, tett organiserte flokkar som oftast vert kalla stimar. Dette gjev dei ei rekkje fordelar; m.a. forsvar mot rovfisk og betre sjanser til å finna både mat og ein make. Det er òg sannsynleg at fisken får ein hydrody ...

                                               

Tareskog

Tareskogar er marine økosystem som baserer seg rundt vegetasjon av tare. Dei finst i tempererte og polare strok, og veks som regel på hard botn på grunt vatn. I tropane finst dei ikkje, sidan dei er relativt næringskrevjande. Langsmed norskekyste ...

                                               

Drikkefontene

Drikkefontene er ei innretning som er laga slik at folk kan slokke tyrsta ved å take ei tynn stråle av drikkevatn direkte inn i munnen. Vatnet kan kome ut som ei kontinuerleg stråle, eller ved at ein held open ei kran ved å presse ned ein hendel ...

                                               

Selters

Selters er eit naturleg kolsyrehaldig mineralvatn, sodavatn, frå landsbyen Nieder-Selters ved Taunusbergen i Hessen i Tyskland. Vatnet og kjelda har vore vidkjende sidan bronsealderen. Drikken var særs populær blant romarane, og ein meiner at det ...

                                               

Vassreservoar

Vassmagasin eller vassreservoar vert oftast nytta om ein kunstig innsjø som vert nytta til å lagre vatn for ymse bruk. Reservoar vert danna ved å byggje ei robust demning, vanlegvis av betong, jord, stein, eller ei blanding. Når demninga er ferdi ...

                                               

Cisterne

Cisterne eller sisterne er eit ilåt for ei væske, vanlegvis vatn. Cisterner vert oftast bygd for å samle inn og lagre regnvatn. Cisterner skil seg gjerne frå brunnar ved den vasstette kledninga. Moderne cisterner har kapasitet frå å halde på nokr ...

                                               

Reservoar i geologi

Eit reservoar er i geologi ein porøs, gjennomtrengeleg bergartsformasjon, som oftast sandstein eller kalkstein, som inneheld utvinnbare mengder av petroleum. Poretrykket i reservoaret blir kalla reservoartrykk. Ein reservoarbergart er ein bergart ...

                                               

Tiszasjøen

Tiszasjøen er den største kunstige innsjøen i Ungarn. Han ligg heilt søraust i fylket Heves, nær grensa til fylka Borsod-Abaúj-Zemplén, Hajdú-Bihar og Jász-Nagykun-Szolnok. Reservoaret vart bygd på elva Tisza for å kontrollere flaumfarane og vart ...