ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 287




                                               

Perm-trias-utryddinga

Perm-trias-utryddinga, òg kalla Den store døden, var ei omfattande masseutrydding som skjedde for 251.4 millionar år sidan. Ho var den hendinga som har tatt mest liv gjennom jorda si historie. 90% til 95 % av alle sjødyrartar døydde ut, samt 70 % ...

                                               

Regresjon i geologi

Regresjon syner i geologi til tilbaketrekking av havet frå landområde. Tilbaketrekkinga kjem av landheving eller havnivåsenking, som under istider. Det motsette vert kalla transgresjon Ein finn spor etter regresjonar og transgresjonar i fossila, ...

                                               

Seindevon-utryddinga

Seindevon-utryddinga var ein av fem store masseutryddingar i historia til jorda. Ho markerte byrjinga på den siste alderen i devon, famennium, for om lag 364 millionar år sidan, då nesten alle fossila av kjevelause fisk brått forsvann. Ei anna st ...

                                               

Trias-jura-utryddinga

Trias-jura-utryddinga markerer grensa mellom trias og jura for 199.6 millionar år sidan, og er ein av dei store masseutryddingane i fanerozoikum, som truleg råka livet både på land og til sjøs. 20 % av alle marine familiar og alle store crurotars ...

                                               

Vredefortkrateret

Vredefort-krateret er det største stadfesta meteorittkrateret på jorda. Det ligg i Free State-provinsen i Sør-Afrika, nær byen Vredefort, som han har namn etter. Krateret vert òg kalla Vredefort-domen, eller Vredefort impact structure. Asteroiden ...

                                               

Wilkes Land-krateret

Wilkes Land-krateret kan syne til to forskjellige nedslagskrater gøymd under innlandsisen i Wilkes Land i Aust-Antarktis. Desse er skild med namna Wilkes Land anomaly og Wilkes Land mascon.

                                               

Ras

Ras, òg kalla skred eller lavine, er ei nemning på at større mengder stein, jord, eller snø som rører seg nedover eit landskap eller ei fjellside. Eit stort ras kan røra seg fleire kilometer og føra til stor øydelegging. Om massen i raset dett ne ...

                                               

Jordras

Jordras eller jordskred er ei rørsle eller utgliding av jordmassar i skrånende bakkar langs av leire eller fjell. Jordras førekjem oftast i fjellområde, der det kan bli valdsame konsekvensar for innbyggjarane. Ofte blir jordras framkalla av sterk ...

                                               

Kvikkleire

Kvikkleire er leire der salta som stabiliserte strukturen er vaska vekk, noko som gjer at leira kan verta flytande om ho vert utsett for trykk eller påkjenning. Vert ho flytande, kan ho rasa ut, og noko som ofte fører til store materielle skader ...

                                               

Snøras

Snøras, òg kalla snøskred, fonn eller lavine, er ei nemning på eit ras av snø og is ned ei fjellside eller frå ei høgd til ei anna. Små snøras kan til dømes kome frå hustak. Eit slikt ras oppstår når snø bygger seg opp ei skråning, og til slutt g ...

                                               

Steinras

Steinras eller steinsprang er ras der steinar fell fritt frå ein fjellskrent. Raset består av steinar som glir eller rullar ned fjellsida eller fell gjennom lufta, og stundom sprett steinane slik at dei flyg i ballistiske banar. Geologiske tilhøv ...

                                               

Skogbrann

Ein skogbrann er ein ukontrollert brann i naturen. Slike brannar kan, i tillegg til å forstyrre gongen til naturen, truge hus og jordbruksområde. Det er ein mobil brann, som vil seie at han forflyttar seg og utgjer ei annleis utfordring for sløkk ...

                                               

Tropisk syklon

Ein tropisk syklon er eit stormsystem som får energi frå varme frigjeve av fuktig luft som stig og kondenserer. Namnet understrekar at dette er syklonar som oppstår i tropiske strøk, med rotasjon mot klokka på den nordlege halvkula, og med klokka ...

                                               

Orkanen Katrina

Orkanen Katrina var ein særs kraftig tropisk syklon som i slutten av august 2005 ramma sørlege delar av USA. Delstatane Louisiana, Mississippi og Alabama vart hardast ramma. Store delar av byen New Orleans vart oversvøymd. I kjølvatnet av orkanen ...

                                               

Saffir–Simpson-skalaen

Saffir–Simpson-skalaen er ein skala som vert nytta til å dele inn tropiske orkanar i grupper etter styrke. Skalaen vart utvikla i 1969 av ingeniøren Herbert Saffir og meteorologen Bob Simpson, begge frå USA.

                                               

Tropisk bølgje

Tropisk bølgje eller austleg bølgje er atmosfæriske tråg, eit langstrekt lågtrykksområde frå nord til sør, som flyttar seg frå aust til vest i tropane og skapar område med skya vêr og torevêr. Det kan òg oppstå bølgjer som går vestover i bakparte ...

                                               

Tropisk syklogenese

Tropisk syklogenese er eit omgrep som skildrar utviklinga og forsterkinga av ein tropisk syklon i atmosfæren. Mekanismane som styrer tropisk syklogenese er ganske forskjellig frå syklogenese på midlare breidder. Tropisk syklogenese involverer utv ...

                                               

Kuwae

Øyane Tongoa og Epi var ein gong ein del av den større øya Kuwae. Lokale segner fortel om eit katastrofalt utbrot som øydela øyane og etterlet to mindre øyar og ein oval kaldera på 12 x 6 km i mellom. Storleiken på kalderaen tyder på at han kan h ...

                                               

Vulkanvinter

Ein vulkanvinter er eit temperaturfall skapt av vulkansk oske og dropar med svovelsyre etter eit eksplosivt vulkanutbrot. Dette gjer at solinnstrålinga vert redusert og albedoen til jorda aukar slik at meir av solstrålinga vert reflektert ut i ve ...

                                               

Året utan sommar

Året utan sommar var 1816, då ein uvanleg kald sommar førte til at avlingane vart øydelagde i Nord-Europa, det nordaustlege USA og det austlege Canada. Historikaren John D. Post har kalla dette "den siste store sjølvbergingskrisa i den vestlege v ...

                                               

Mikrometeoritt

Mikrometeorittar er små meteoridar, med diameter mindre enn 1/10 mm, som frå verdsrommet trengjer inn i atmosfæren. Dei vert bremsa opp, men fordampar ikkje og fell som eit støvregn ned mot jordoverflata.

                                               

Ozon

Ozon er ei allotrop form av oksygen. Smeltepunktet er -193 °C og kokepunktet - 112 °C. Gassen er blå, giftig og har skarp lukt. Mykje finst i ozonlaget i stratosfæren der han vernar mot UV-stråling. Ozon kan lett brytast ned i kontakt med klorhal ...

                                               

Berggrunn

Berggrunn tyder hardt fjell eller det geologiske underlaget for yngre og lausare fjell med lausmassar øvst. Det oppstår ulike spenningar i bergrunnen som påverkar planlegginga og bygginga av tunneler og hallar i berg, dei kallast for bergspenning ...

                                               

Breksje

Breksje er ein bergart som består av skarpkanta, lett synlege brotstykke av mineral eller steinar, som har vorte sementert i lag av ein finkorna matriks. Matriksen kan vere både lik eller forskjellig frå brotstykka. Breksje kan ha mange forskjell ...

                                               

Gangbergart

Gangbergart er ein magmatisk bergart. Når smelta steinmasse trengjer seg inn i sprekkar eller gangvegar i berget og størknar i desse gangane vert dei gangbergartar.

                                               

Geode

Ein geode er ein kuleforma til elliptisk mineralutfelling i ein bergart, med eit holrom fylt av krystall, til dømes av kvarts eller kalsitt. Det er særleg brukt om konkresjonar som opptrer i visse sedimentære bergartar, eller meir generelt om eit ...

                                               

Granitt

Granitt er ein vanleg og mykje nytta bergart. Han er ein magmatisk bergart og har ein middels til grovkorna struktur. Namnet på bergarten kjem frå latin granum, som tyder korn, og viser til den grovkorna strukturen i steinen. Granittar kan vere a ...

                                               

Grjot

Grjot eller grot er namn på ymse steinslag, som sandstein, brynestein og særleg kleberstein. I gammal tid vart kleberstein nytta som materiale til gryter og ordet gryte er avleidd frå grjot. Andre ord som slektar på grjot er mellom andre graut og ...

                                               

Grunnfjell

Grunnfjell er den opphavlege bergarten som ligg under overflata på ein planet, vanlegvis jorda. Over grunnfjellet ligg vanlegvis eit lag med laus og forvitra stein i djupare jordlag. Overflatiske førekomstar kan vere særs tjukke, slik at grunnfje ...

                                               

Lagdelt bergart

Lagdelte bergartar er bergartar med ein tydeleg, primær skilnad mellom dei einskilde laga. Det omfattar hovudsakleg sedimentære og vulkanske bergartar, og i nokre tilfelle òg djupbergartar danna ved rytmisk gjenteken krystallisasjon frå eit magma.

                                               

Sedimentær bergart

Sedimentære bergartar er danna ved at slam og organisk materiale har blitt avsett i stilleståande vatn. Har vatnet vore fattig på oksygen har ikkje det organiske materialet rotna. Det blir då omdanna til mørk skifer når det blir utsett for trykk. ...

                                               

Diaplektisk glas

Diaplektisk glas er eit amorft material danna ved at mineral har vorte utsett for ei sjokkbølgje utan at dei har smelta. Ved eit meteornedslag kan sjokkbølgjene skape kortvarige trykk på 250 000 til 1 mill. atm, og temperaturar i området 600–1000 ...

                                               

Obsidian

Obsidian er ein bergart som òg vert kalla naturleg glas som har same samansetnad som rhyolitt. Han er ei ikkje-krystalinsk omforming av lava saman med andre stoff som har vorte kjapt avkjøla etter vulkansk aktivitet. Hovudinnhaldet i obsidian er ...

                                               

Opal

Opal er eit amorft mineral eller såkalla mineraloid som består av silisiumdioksid med varierande innhald av vatn, vanlegvis 4–9 %. Edle opalar er av dei mest verdfulle edelsteinane. Opal finst særleg i holrom i dagbergartar og sedimentære bergart ...

                                               

Palagonitt

Palagonitt er ein brun til gul lavabergart og består hovudsakleg av omdanna vulkansk glas, og minnar om obsidian, men har ein basaltisk samansetnad. Han vert danna ved lavautstrøyming i vatn eller under is. Vatnet går raskt over i vassdamp ved ko ...

                                               

Tektitt

Tektitt er naturlege førekomstar av svart, brunt, grått eller grønt glas, opp til nokre centimeter i storleik. Dei fleste forskarar trur at dei er danna av store meteorittnedslag på jordskorpa. Tektittar høyrer til dei tørraste bergartane som fin ...

                                               

Forvitring

Forvitring er ei form for erosjon av til dømes bergartar og mineral under påverknad frå ytre krefter. Forvitring blir delt inn i kjemisk og mekanisk forvitring. Den faste fjellgrunnen vil over lang tid smuldre og brytast opp i mindre einingar. Vi ...

                                               

Forvitringsjord

Forvitringsjord er lausmasse danna ved forvitring av den faste berggrunnen på staden, utan at han har vore transportert av rennande vatn, isbre, vind eller ved ras. Der berggrunnen er motstandsdyktig mot nedbryting, blir det danna berre ørsmå men ...

                                               

Gytje

Sjå òg gytje i zoologi. Gytje er eit finkorna sediment med høgt organisk innhald. Sedimentet vert avsett i innsjøar og rolege havbukter. Materialet har som regel passert tarmkanalen hos lågare organismar som lever i vatnet eller botnslammet. Våt ...

                                               

Jordsmonn

Jordsmonn er den delen av lausavleiringane i jordskorpa som er påverka av klima, vegetasjon, dyreliv og mikrobielle omsetningar, slik at ho skil seg frå undergrunnsjorda. Jordsmonnet omfattar meir enn matjordlaget eller det laget som årleg blir h ...

                                               

Kiselgur

Kiselgur, diatomitt eller diatoméjord er ein porøs jordart som liknar på leire. Kiselgur er danna ved at skala frå kiselalgar og anna kiselhaldig materiale vert avleira som sediment. Kiselgurane er lyse, lette og jordaktige. Opphavleg vart dynami ...

                                               

Mudder

Mudder eller slam er ei type finkorna gjørme som er klebrig, sleip og glatt. Han er danna av vatn og partiklar i leir- og siltstorleik. Dei fleste korna er mindre enn 0.06 mm. Når mudderet tørkar kan det dannast eit fast sediment som kan herdne t ...

                                               

Malm

Ein malm er ein naturleg økonomisk brytbar konsentrasjon av mineral som kan brukast til metallframstilling. Sagt med andre ord er det ein førekomst av eit mineral som inneheld så mykje av eit metallisk grunnstoff at det er økonomisk og teknisk mo ...

                                               

Mineral

Eit mineral er eit naturleg uorganisk stoff som er danna i geologiske prosessar og som har ein definert krystallstruktur og ei bestemt kjemisk samansetjing. Så langt er meir enn 3 500 ulike mineral skildra, og fleire nye blir oppdaga kvart år. St ...

                                               

Industrimineral

Industrimineral er eit felles namn for ikkje-metalliske mineral og bergartar som har industriell nytte på grunn av dei fysiske og kjemiske særtrekka til mineralet eller bergarten. Energimineral kol, metalliske mineral malmar, bergartar som nyttes ...

                                               

Agat

Agat er ein halvedelstein og ein kryptokrystallinsk variant av mineralet kvarts i tynne parallelle ulikfarga sjikt, som dannar konsentriske eller uregelbundne mønster. Agat kan òg vere einsfarga, og mineralet kan vere transparent eller ugjennomsk ...

                                               

Asbest

For byen i Russland, sjå Asbest i Russland Asbest - sbestos via ei latinsk feiltolking av asbestos. Namnet asbest vert nytta om ei gruppe fibrøse mineral som vert utgjort av hydrogen-magnesium-silikat. Fibrane har vore kjend sidan oldtida, og vor ...

                                               

Bergkork

Bergkork, berglêr, bergpapir eller bergtre syner til fibrige, asbestliknande mineralaggregat som kan bestå av ulike mineral, til dømes palygorskitt, sepiolitt eller krysotil. Det ser ut som tørt tre.

                                               

Flint

Flint er ein hard bergart med glasaktig utsjånad og med sedimentært opphav. Flint er samansett av kvarts og kalsedon. Flint har ofte eit kalklag på utsida. Han finst som knollar eller lag i krittavleiringar, og flinten kan vere svart, grå, gulakt ...

                                               

Hypidiomorf

Hypidiomorf er eit form mikrostrukturen i ein magmatisk bergart kan ha. I ein slik bergart er dei fleste hypidiomorfe bergartar subhedrale, det vil seie at dei delvis viser eiga krystallform, medan nokre er anhedrale, som vil seie at dei har heil ...