ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 273




                                               

Messebok

Messebok er ei bok som inneheld tekst og instruksjonar for å halda messe gjennom kyrkjeåret. Det latinske namnet for ei slik bok er missale, og dette viser særleg til katolske messebøker.

                                               

Messehakel

Messehakel er ein kappe presten eller biskopen nyttar saman med den liturgisk drakta når han eller ho forrettar altarteneste på høgtidsdagar og under feiring av nattverd. Messehakel vert laga av eit lett, mjukt og varig materiale med god lengde o ...

                                               

Monstrans

Monstrans er ein liturgisk gjenstand som vert nytta i den katolske kyrkja til å syne fram og feire det innvigde nattverdsbrødet, hostien. Etter at hostien var innvigd til nattverdsbrød under messa, vart han plassert i eit rom i monstransen, der h ...

                                               

Laudes

Morgonsong, ottesong eller laudes, latin for lovprisingar, er ei av morgonens tidebøner, eller ei gudsteneste halden om morgonen. Den katolske tidebøna har namnet laudes. Tidebøna har namn etter opningsorda i salmane 148-150, som opnar med orda L ...

                                               

Offentleg skriftemål

Offentleg skriftemål eller Absolutio publica er eit skriftemål der ein person vedkjenner seg syndene sine i påhør av kyrkjelyden. Offentleg skriftemål var lenge bruka som eit middel til kyrkjetukt, og ein straffereaksjon ved sida av sivil avstraf ...

                                               

Ordinasjon

Ordinasjon, av latin ordinare av ordo, orden, er i ein del kristne kyrkjer den formelle innsetjinga av ein diakon, prest eller biskop. Nokre kyrkjer reknar ordinasjonen som eit sakrament. Det følgjer då gjerne ein spesiell status, slik at berre o ...

                                               

Preike

Preike er ei oppbyggjeleg tale ei gudsteneste. Ordet vert òg bruka som nemning for einetalar, helst då med moraliserande innhald, men i skjemtande eller nedsetjande tyding òg om andre talar.

                                               

Preikestolvers

Preikestolvers eller høgtidsvers er eit salmevers som vert sunge på høgtidsdagar, medan presten står på preikestolen. Kyrkjelyden syng verset etter nokre innleiande ord frå predikanten, før han les evangeliet for høgtidsdagen. Kyrkjelyden plar re ...

                                               

Påskelys

Påskelys er eit stort dekorert kyrkjelys som blir innført i kyrkja i påsken og står der gjennom kyrkjeåret. Lyset symboliserer Jesus Kristus, som kalla seg "verdas lys". Lyset er vanleg å bruka både i katolske og protestantiske kyrkjer. Påskelyse ...

                                               

Påskevake

Påskevaka eller påskevigilia er ei gudsteneste som mange kyrkjesamfunn feirar på kvelden påskeaftan. Ho vert feira etter solnedgang, når påskedagen har begynt ifølge tradisjonell kyrkjeleg tidsrekning, som den første feiringa av Kristi oppstode. ...

                                               

Rekviem

Rekviem eller dødsmesse er ei messe som i Den katolske kyrkja vert sungen for sjelene til dei døde, m.a. dagen etter helgemesse. Namnet rekviem skriv seg frå innleiingsorda Requiem aeternam. Den polyfone utforminga fekk rekviem på 1500-talet.

                                               

Samarie

Ein samarie er ein svart prestekjole som saman med kvit prestekrage og messeskjorte vart innført som liturgisk drakt i Danmark-Noreg ved reformasjonen. Samarien var prestens personlege drakt, og slik ikkje berre ei liturgisk drakt. Til bruk i gud ...

                                               

Sanctus

Sanctus, latin for heilag, er eit liturgisk ledd i den kristne messa, ofte det mest høgtidlege. Teksten er henta frå lovsongen serafane song til Gud i tempelet i Jerusalem og frå lovsongen folket i Jerusalem hylla Jesus med då han reid inn i byen ...

                                               

Syndsvedkjenning

Ei syndsvedkjenning er i religiøs samanheng å sanne syndene sine. I evangelisk-lutherske, katolske og ortodokse kyrkjer inngår syndsvedkjenninga som ein del av liturgien, oftast som ein fastlagt tekst. I karisamtiske forsamlingar vil dei oftare b ...

                                               

Tidebøn

Tidebøn, officium divinum er i Den katolske kyrkja den offisielle bøna utanom nattverden. Tidebønene har ein fast liturgi, sett saman av bibelske salmar frå Det gamle og Det nye testamentet, lesingar frå Bibelen og bøner. Det er i tradisjonen sju ...

                                               

Drikke

Drikk, drykk eller drikke er vassbasert væske ein tek til med det å stilla tørsta som hovudmål. Andre grunnar til å drikka kan vera å nyta smaken, motverka kulde eller varme, ta til seg medisin eller russtoff. Drikke kan også ha viktig kulturell ...

                                               

Drikking

Drikking er det å ta til seg drikke gjennom munnen, og er nødvendig for å oppretthalda væskebalansen i kroppen for ei rekkje organismar. Drikking er også knytt til nyting, sosial omgang og ulike seremoniar og skikkar. Ein kan drikka ei rekkje typ ...

                                               

Asina

Asina er ein kolsyrehaldig leskedrikk med appelsinsmak. I Noreg blir Asina produsert av Roma Mineralvannfabrikk på Lillestrøm og Egersund Mineralvandfabrik. Tidlegare vart den produsert av Brænne Mineralvatn i Volda, Tromi Bryggeri i Trondheim og ...

                                               

Brus

Brus er ein leskedrikk laga med kolsyre, søtingsmiddel og interessante smakar og fargar. Ordet er ei forkorting for bruslimonade, og namnet viser til den brusande effekten som kolsyra gjer drikken.

                                               

Drikkekar

Drikkekar er mindre kjerald ein kan buka til å drikka frå. Drikkekar kan vera av mange ulike materiale og utformingar, avhengig av kulturen dei kjem frå, føremålet med dei og ulike drikkeskikkar.

                                               

Fruktsaft

Sjå òg andre tydingar av ordet jus Jus, most eller fruktsaft, er drikkbar saft frå planter. Vanlege jusar er appelsinjus, eplemost, tomatjus og fleire blandingsjusar. Ein kan pressa fersk jus for hand eller ei fruktpresse, men det er òg vanleg å ...

                                               

Juledrikke

Juledrikke er drikkar som er særskild knytte til jul. Dette kan vera drikke ein lager heime eller drikkar som blir produsert for å i tida før og under jula. Ein kan ha slik drikke saman med julemat eller drikka han åleine på ulike juletilstellingar.

                                               

Kaffi

Kaffi er ein drikk laga av brende og malne bønner frå kaffiplanten, Coffea, som gjev smak til varmt eller kaldt vatn. Kaffien kan serverast som den svarte væska ein då får, eller tilsett mjølkeprodukt, sukker, krydder eller alkohol i ulike kaffid ...

                                               

Kakao

Kakao er eit næringsmiddel framstilt av frukta til kakaotreet. Det kan seljast i pulverform, som ein ferdig drikk eller omforma til produkt som sjokolade, bakverk, sausar og anna. Ordet "kakao" kjem frå tysk Kakao av fransk og spansk cacao som er ...

                                               

Kompot

Kompot eller compot er ein søt drikk frå Aust- og Sentral-Europa. Han blir laga ved å koka frukt eller bær ei stor mengd vatn, ofte saman med sukker eller anna søtemiddel. Ein kan også tilsetja smaksstoff som kanel eller vanilje. Både frisk og tø ...

                                               

Mjølk

Mjølk er ei væske som hopattedyr lagar for dei nyfødde ungane sine. Menneske drikk morsmjølk som barn, men mange drikk seinare òg mjølk frå andre dyr, særleg kyr, men òg frå mellom anna sauer, geiter, reinsdyr og jakar. Mjølka frå kvar art har ul ...

                                               

Munkholm

Munkholm er eit såkalla alkoholfritt øl som vert produsert av Ringnes. Ølet vart introdusert i 1991 av Ringnes E.C. Dahls bryggeri i Trondheim, og har namn etter Munkholmen, ei øy i Trondheimsfjorden rett utafor byen. Framstillinga skjer på den m ...

                                               

Red Bull

Red Bull er ein energidrykk som inneheld koffein, sukker og taurin. Drykken vert produsert av den austerrikske produsenten Red Bull GmbH. I Noreg var det tidlegare ulovleg å selje drykken, av di den inneheldt høgare verdiar av koffein og taurin e ...

                                               

Saft

Saft er ei ikkje-drikkeferdig råsaft av frukt eller bær som kan vere tilsett sukker, men ikkje vatn. Rein fruktsaft utan sukkertilsetjing blir kalla råsaft, most eller jus. Saft blir blanda ut med vatn for å bli drikkeferdig. Saft som blir selt f ...

                                               

Te

Te er ein drikk som blir laga ved at ein blandar blad eller andre plantedelar med nesten kokande vatn slik at smaks- og fargestoff vert trekt ut i vatnet. Ein skil gjerne mellom ekte te, som ein får frå teplanten Camellia sinensis, og urtete, som ...

                                               

Urtete

Urtete er ein drikk laga av friske eller tørka urter eller krydder. Ein kan bruka blad, blomar, frukter eller røter til å laga urtete, anten heile, i stykke eller i pulverform. Teen kan lagast som uttrekk, det vil seia ved å leggja plantematerial ...

                                               

Vin

Vin er ein alkoholhaldig drikk framstilt ved gjæring av frukt eller bær og eventuelt søtemiddel, gjærkultur og andre ingrediensar. Denne prosessen vert kalla vinifikasjon. Den klassiske vinen er laga av druer, og er oftast raud eller kvit, avheng ...

                                               

Øl

Sjå òg varme Øl er eit samleomgrep på alkoholhaldige drikkar brygga på korn. Øl er kjent frå oldtida og det første ølet vart truleg brygga for meir enn seks tusen år sidan. Også i Noreg har øl ein lang tradisjon. Gulatingslova hadde reglar med st ...

                                               

Faste

Faste vil seia å avstå frå all eller nokre typar mat ei viss tid, ofte av religiøse grunnar. Fastinga kan til dømes vera meint som ei botsøving eller ei tid for andeleg fornying. Det kan òg finnast ulike reglar og rituale ein følgjer i samband me ...

                                               

Mat

Mat er alt det ein kan eta. Mat er viktig for få i seg næringsstoffa ein treng, men smak, lukt, utsjånad, tekstur og kulturell tyding kan likevel vera like viktig som nytteverdien til maten. Ulike område har derfor utvikla sine eigne, heilt forsk ...

                                               

Basismatvare

Basismat, basismatvare eller basiskost er ein mattype som blir eten til vanleg og i så store mengder at han utgjer ein viktig del av eit standard kosthald for ei viss gruppe menneske. Basismaten tilfører ein stor del av energien og som regel også ...

                                               

Brød

Brød er ein matvare laga av deig som er blitt steikt eller dampa. Det finst ei rekkje ulike brødslag frå heile verda. Dei kan etast varme som kalde, vera ferskvare som varer éin dag eller tola langvarig lagring.

                                               

Delikatesse

Delikatesse er ein lekker matrett eller ei matvare som nokon set stor pris på. Omgrepet kan visa til mange ulike typar mat, som lokal eller regional tradisjonsmat, luksusrettar, fint tillaga pålegg, salat og anna. Ein delikatesseforretning er ein ...

                                               

Fôr

Fôr er mat gjeven til husdyr. Ved somme høve kan ordet også brukast om mat til menneske. Fôr kan delast opp i gruppene surfôr, tørrfôr og kraftfôr. Vanlege plantar og plantedelar ein bruker til fôr er mellom anna fôrbete, gras, hamp, hirse, høy, ...

                                               

Frukt

Omgrepet frukt har ulik tyding i daglegtale og i botanikken. I daglegtale er frukt ein ting som veks på tre eller andre plantar, og som kan etast med svært lite førebuing. Frukter inneheld gjerne mykje sukker og kan hende også syrer. Dei blir hov ...

                                               

Grillmat

Grillmat er mat tilreidd gjennom grilling og eventuelt tilbehøyr. Ein kan grilla ei rekkje ulike råvarer på forskjellige måtar, og fleire kulturar har sine eigne grillmattradisjonar.

                                               

Grønsak

Ei grønsak er ein plantedel som blir brukt til mat, hovudsakleg for å metta og ofte etter å ha blitt varma. Når ei plante avlar grønsaker, omtalar vi gjerne også heile planta som "grønsak". Ordet grønsak viser til ulike matvarer som vi bruker på ...

                                               

Konditorfarge

Konditorfarge eller næringsmiddelfarge er fargestoff som kan etast, og som dermed kan brukast til å farga matvarer. Ein farger mat både ved kommersiell produksjon og ved laging av mat heime. Konditorfarge kan brukast til å gjera mat og drikke mei ...

                                               

Korn

Sjå òg Korn fleirtyding. Korn er grassortar med frø som kan etast, vanlegvis etter å ha blitt malne til mjøl eller gryn. Menneske har dyrka korn sidan steinalderen, og ein finn ulike foredla typar over heile verda. Korn inneheld mykje fiber, prot ...

                                               

Manna

Manna er i følgje Andre mosebok, sekstande kapittel, ein mat Gud gav israelittane å ete medan dei gjekk i ørkenen etter utferda frå Egypt. Det kan også visa til ei søt plantesaft, særleg ei utvunne frå mannaask. Manna er avleidd frå hebraisk man, ...

                                               

Matpakke

Matpakke eller niste er ferdig tilreidd mat som er teke med heimefrå til mellom anna arbeid, skole eller på tur. Som regel er det føremiddagsmat eller lunsj ein et frå ein matpakke. Ein typisk norsk matpakke består ofte av påsmurte brødskiver som ...

                                               

Måltid

Eit måltid, eller eit mål, er ei mengd tillaga mat, gjerne eten i lag til faste tider. Ordet mål kjem frå norrønt mál og har samanheng med at maten vert eten til faste, tilmålte tider. Jf. òg engelsk meal og tysk Mahl. Ordet mâltîð vart lånt inn ...

                                               

Olje

Olje er ei samnemning på ulike væsker som normalt ikkje er løyseleg i vatn. Oljer er komplekse, organiske sambindingar av ulike slag. Dei har karakter av å vere viskøse, feite eller smørjande, og kan ordnast i tre hovudgrupper: blanda hydrokarbon ...

                                               

Planteetar

Planteetarar er predatorar som lever av autotrofe organismar, hovudsakleg plantar, alger og bakterier med fotosyntese. Ut frå denne definisjonen kan både dyr, sopp, protistar og somme parasittiske plantar reknast som planteetarar. Vanlegvis vert ...

                                               

Plantekost

Plantekost er mat basert på plantar og sopp. Visse plantar utgjer basismat i dei fleste kosthald, til dømes ris, potet eller korn i form av brød. Plantekost gjev også viktige fiber og vitamin. Mindre plantedelar kan gje ulike smak til maten som k ...