ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 239




                                               

Diakritisk teikn

Diakritikon, diakritiske teikn eller diakritiske symbol er modifikasjonsteikn som blir sett over, under, framfor eller bak ein bokstav i ulike skriftsystem.

                                               

Diftong

Ein diftong eller ein tviljod er ein type vokal og skil seg frå dei meir kjende monoftongvokalane ved at ein i uttala sklid frå ein ljodlekk til ein annan i laupet av diftongen, medan det i monoftongen berre er ein ljodlekk som læt. Ein annan måt ...

                                               

Fon

Fon eller språklyd er den minste lydeininga ein kan dela ei språkleg ytring inn i. Til dømes kan dei tre lydane som bokstavane f, o og n står for i "fon" vera språklydar. Den delen av språkvitskapen som er vigd studiet av språklydane, korleis dei ...

                                               

Ingressiv

Ein ingressiv luftstraum er i fonetikken namnet på ein luftstraum som er inngåande, jf. egressiv. Dei aller fleste språklydar er egressive språklydar, men i visse språk er også ingressive lydar i bruk, som i den norske og svenske interjeksjonen j ...

                                               

Knirkestemme

Knirkestemme eller laryngalisering er ei form for fonasjon der pyramidebruskane i strupehovudet blir drege tettare saman enn normalt og stemmeleppene blir stramma ekstra opp. Det gjer at gjennomstrøyminga av luft blir lågare og vibrasjonsfrekvens ...

                                               

Lydskrift

Ei lydskrift eller eit fonetisk alfabet er eit skriftsystem som vert brukt innan for fonetikken, for å notera lydane i den menneskelege tala. Det finst fleire ulike lydskriftsystem: I Noreg blir Norvegia brukt for å notere uttalen norske dialekta ...

                                               

Lydskrifta Norvegia

Norvegia er eit lydskriftsystem som vart utvikla av fonetikaren Johan Storm. Norvegia blir framleis brukt i undervisninga i nordistikk ved norske universitet.

                                               

Stavingsutlyd

Stavingsutlyd, utlyd eller koda er i fonetikken nemninga for ein språklyd som står til slutt i eit ord, i motsetnad til framlyd og innlyd. Stavingsutlyden er den siste delen av ei staving, den delen som kjem etter stavingskjerna. Stavingsutlyd og ...

                                               

Stemmeband

Stemmebanda eller røyst banda er to band som strekkjer seg horisontalt gjennom strupehovudet. Når luft frå lungene passerer stemmespalta, som er mellomrommet mellom stemmebanda, oppstår det lyd når bestemte krav er oppfylt. Til dømes må ikkje ste ...

                                               

Strupehovud

Strupehovudet er eit stemmeorgan som sit i strupen og har viktige oppgåver også under fordøyelse og respirasjon. Strupehovudet har eit skjelett som består av brusk og er kledd av ei slimhinne. Under slimhinna finst små musklar som rører stemmeban ...

                                               

Tungerygg

Tungeryggen eller dorsum er den fonetiske nemninga på den delen av oversida av tunga som ligg mellom tungebladet og tungerota - jamfør teikninga til venstre, der tungeryggen ligg ved tala 14 og 15. Ein skil til dels mellom ein bakre del av tunger ...

                                               

Vokalfirkant

Vokalfirkanten er ei todimensjonal grafisk framstilling av posisjonane til tunga under artikulasjonen av vokalar. Den vertikale dimensjonen svarar til opningsgraden mellom tungeryggen og munntaket, medan den horisontale dimensjonen svarar til dei ...

                                               

Autosegmental fonologi

Autosegmental fonologi er ein variant av fonologisk teori som skil seg frå tidlegare, segmental fonologi, ved at der segmental fonologi analyserer ytringar som ein rad einingar som kjem etter kvarandre i tid, opererer autosegmental fonologi med e ...

                                               

Jan Baudouin de Courtenay

Jan Baudouin de Courtenay, eigentleg Jan Ignacy Niecisław Baudouin de Courtenay, var ein polsk lingvist og slavist. Mesteparten av livet sitt arbeidde han i Russland, ved det statlege universitetet i Kazan i Tatarstan, ved universitetet i Tartu o ...

                                               

Britisk strukturalistisk fonologi

Dei to fremste representantane for britisk strukturalistisk fonologi var Daniel Jones, som arbeidde ved University College London, og John Rupert Firth, som arbeidde ved University College London før han flytte over til School of Oriental and Afr ...

                                               

Bruksbasert fonologi

Bruksbasert fonologi er fonologisk teori innanfor rammene av bruksbasert grammatikk, ei paraplynemning for fleire nærskylde lingvistiske teoriar. Viktigast frå ein fonologisk synsstad er den kognitive grammatikken til den amerikanske lingvisten R ...

                                               

Det fonologiske hierarkiet

Det fonologiske hierarkiet. Dei fem einingane i lista nedanfor utgjer eit fonologisk hierarki. Når eining X står rett over eining Y, tyder det at X er bygt opp av éi eller fleire einingar av type Y. Eit ytring er bygt opp av eitt eller fleire fon ...

                                               

Eldre innsikter om fonologi

Eldre innsikter om fonologi. Trass i at fonologien som sjølvstendig lingvistisk disiplin knapt kan sporast lenger attende enn til 1870-talet og Lingvistskulen i Kazan, har fleire grunnleggjande idear i fonologien vore kjende og diskuterte langt a ...

                                               

Fonologisk nivå

Eit fonologisk nivå er det same som ein fonologisk representasjon, og dei ulike fonologiske nivåa skil seg frå kvarandre mellom anna i abstraksjonsgrad, som i fonologien tyder avstand eller skilnad frå det som er direkte observerbart. Vi skal ski ...

                                               

Fonologisk ord

Eit fonologisk ord er eit ord definert som ei fonologisk eining, i motsetnad til eit grammatisk ord, som er eit ord definert som ei grammatisk eining. Ut frå fonologiske kriterium inneheld den søraustlandske setninga ²çenerʉake kjenner du ho ikkj ...

                                               

Fonologisk segment

Eit fonologisk segment er ei fonologisk eining som svarer til eit fonem eller ein fon, med andre ord ein vokal eller ein konsonant. I søraustlandsk /s, /e, /ɡ, /m, /e, /n/ og /t/ i /seg¹ment/ segment eller segment finn vi sju fonologiske segment ...

                                               

Fonologisk trekk

Eit fonologisk trekk er ein fonologisk eigenskap eller eit fonologisk særdrag ved ei fonologisk eining av einkvan storleik. Typisk er det vokalar og konsonantar som blir karakteriserte ved hjelp av fonologiske trekk, som når vi seier at det norsk ...

                                               

Generativ fonologi

Det sentrale verket innanfor tidlege versjonar av generativ grammatikk var The Sound Pattern of English, av Noam Chomsky og Morris Halle frå 1968. I staden for å sjå på fonema som fonologiske primitivar ser dei på den fonologiske strukturen som e ...

                                               

Grimms lov

Grimms lov var den første ikkje-trivielle, systematiske lydendringa som nokosinne vart oppdaga. Oppdaginga av loven utgjorde eit vendepunkt i utviklinga til språkvitskapen, i det han innførte strenge metodar i den språkhistoriske forskinga. "Lova ...

                                               

Grundzüge der Phonologie

Grundzüge der Phonologie er hovudverket til den russisk lingvisten Nikolaj S. Trubetzkoy. Verket blei utgjeve posthumt i 1939. I "Grundzüge" utvikla Trubetzkoy den mest avanserte og fullstendige strukturalistiske fonologiske teorien gjennom tiden ...

                                               

Kazan-skulen

Kazan-skulen. Fonologien som disiplin kan sporast attende iallfall til 1870-talet, då den polske lingvisten Jan Baudouin de Courtenay skipa Lingvistskulen i Kazan’. I lag med to av studentane sine, den polske lingvisten Mikołaj Kruszewski og den ...

                                               

Konsonant

Konsonantar eller medlydar er i fonetikken lydar i talespråket som er slik at luftstraumen treffer på ei eller fleire hindringar på vegen frå lungene til munnen eller nasen. Det vil seie at til dømes t og v er konsonantar, medan a og o ikkje er d ...

                                               

Metatese

Metatese viser til at to delar byter plass innan eit heile. Omgrepet blir brukt innan språkvitskap, der det viser til at fonem byter plass i eit ord, og i kjemi, der delar av stoff i ein reaksjon byter plass i endeproduktet.

                                               

Mora

Mora er ei måleeining for stavingsvekt. Ein mora varar like lenge som ein kort språklyd, men konsonantar fremst ei staving tel ikkje som eigne moraer. Det varierer frå språk til språk om konsonantar i koda tel som eigne moraer.

                                               

Nordamerikansk strukturalistisk fonologi

Dei fremste namna i nordamerikansk strukturalistisk fonologi er Edward Sapir, Leonard Bloomfield, W. Freeman Twaddell, Zellig S. Harris og Charles F. Hockett. Jamt over kan det seiast at nordamerikansk strukturalistisk fonologi er prega av meir p ...

                                               

Palatalisering

Palatalisering er ein fonologisk prosess hos visse språk. Den vanlegaste forma for palatalisering går ut på at velare konsonantar, dvs. konsonantar som blir uttalt med tungeryggen mot den mjuke ganen, i visse tilfelle blir endra til palatale kons ...

                                               

Pāṇiniansk morfofonologi i Nord-Amerika

Pāṇiniansk morfofonologi i Nord-Amerika. På 1930- og 1940-talet publiserte nokre lingvistar som elles stod sentralt i strukturalistisk fonologi, arbeid som viser direkte påverknad frå sanskrit-grammatikaren Pāṇini devanāgari: पाणिनि; 5. el. 6. hu ...

                                               

Røyst

Røyst eller stemme er den lyden menneske skaper ved å lukke stemmeleppene og presse luft gjennom stemmebanda. Røysta er den mest umiddelbare uttrykksforma for tankar og kjensler hjå menneske, og er allereie frå fødselen eit eigna verkemiddel til ...

                                               

Sandhi

Sandhi er ei nemning frå gamalindisk grammatikk, som i moderne språkvitskap blir nytta om fonologiske endringar som skjer på grensa mellom to morfem. Dersom dei to morfema høyrer til det same ordet, kallar vi det intern sandhi. Dersom dei to morf ...

                                               

Skiljet mellom fonologi og andre disiplinar

Skiljet mellom fonologi og andre lingvistiske disiplinar. Fonologien grensar i fyrste rekkje mot fonetikk og morfofonologi, og grenseoppgangen er vanskeleg og omdiskutert.

                                               

Staving

Sjå òg det å stava Ei staving er ein del av talen som ein kan seia på eitt slag. Til dømes er ordet ball bygt opp av ei staving, medan kyrkje er sett saman av to. Stavingar blir sedde på som dei fonologiske "byggeklossane" til ord. Dei verkar inn ...

                                               

Strukturalistisk fonologi

Strukturalistisk fonologi er fonologi som byggjer på den retninga innanfor moderne lingvistikk som heiter strukturalistisk lingvistikk, eller berre strukturalisme. Strukturalismen blei grunnlagd av den sveitsiske lingvisten Ferdinand de Saussure, ...

                                               

Verners lov

Verners lov, formulert av Karl Verner i 1875, skildrar ei historisk lydforskyving i urgermansk: Når dei ustemde konsonantane f, þ, s og χ kom rett etter ei trykksvak staving i same ord, vart dei til dei tilsvarande stemde konsonantane b, d, z og g.

                                               

Adjektiv

Adjektiv eller eigenskapsord er ein av dei tre sentrale ordklassene og grad. Prototypiske adjektiv refererer til kvalitetar, som søt eller blå.

                                               

Aksjonsart

Aksjonsart, etter tysk Aktionsart, er ein måte å klassifisere verb på etter kva slags type av handling verbet refererer til, med vekt på korleis handlinga er relatert til tida ho strekker seg ut over. Aksjonsartane kan delast inn i durative og pu ...

                                               

Binding

Sjå og binding fleirtyding Binding er ein grammatisk kategori som fortel kva status referenten til eit ord får når det blir brukt ei setning. Kategorien har to alternativ, bunden og ubunden. I norsk er bunden form uttrykt med eit suffiks, mens ub ...

                                               

Determinativ

Determinativ er namnet på ei klasse ord som står til substantiv og som på ein eller annan måte fastset, peikar ut eller presiserer den tingen substantivet viser til: I "bilen min" peiker "min" ut ei viss eining i mengda av bilar, nemleg den bilen ...

                                               

Diminutiv

Diminutiv eller minskingsord er eit avleidd ord som viser til noko som er mindre eller yngre enn ordet det er avleidd av. Ein kan også bruka diminutiv for å gjera omtalen av noko koselegare, søtare eller meir akseptabelt, eller motsett, med nedse ...

                                               

Dualis

Dualis eller total er eit grammatisk trekk i kategorien Numerus. Dualis uttrykkjer at ordet som står i dualis refererer til to referentar. Det er det umarkerte trekket i kategorien. I tillegg til å uttrykke at ordet som står i singularis referere ...

                                               

Eksistensialsetning

Ei eksistensialsetning er ei setning av typen Det står eit glas på bordet., dvs. subjekt + intransitivt verb + ubestemt substantivfrase. Syntaktisk sett oppfører det seg som subjekt og den ubestemte substantivfrasen som objekt. Semantisk sett til ...

                                               

Generativ grammatikk

Ein generativ grammatikk er ein fullt eksplisitt grammatikk, eller eit endeleg sett av reglar eller prinsipp som genererer dei og berre dei grammatiske setningane i eit gjeve språk. Generativ grammatikk er framfor alt knytt til den tidlege Noam C ...

                                               

Genus

Genus, grammatisk kjønn eller subtantivklassar viser til inndelingar av substantiv i grupper. Eit språk har genus når substantiva i språket kan delast inn i grupper etter korleis ord som står til dei blir bøygde, kvart substantiv må høyre til ber ...

                                               

Grammatikar

Ein grammatikar er ein person med grammatikk som fag. Ein grammatikar kan skildra korleis grammatikken i eit språk er eller korleis han meiner han bør vera.

                                               

Grunntal

Eit grunntal i eit talsystem er dei mengda element av ein viss orden som utgjer eininga av den næraste høgare ordenen. I vårt talsystem er grunntalet 10 og eininga av den næraste høgare ordenen 100 = 10 10 = 10 2. Neste eining 1000 = 100 10 = 10 ...

                                               

Habitivsetning

Habitivsetningar er ein undertype av eksistensialsetningane som i mange språk blir brukt til å uttrykkje eigarskap. Der vi i norsk seier Kalle har ei bok heiter det på finsk Kallella on kirja, og på samisk Kalles lea girji. Finske og samiske eksi ...