ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 236




                                               

Reductio ad absurdum

Reductio ad absurdum. Uttrykket kan sporast tilbake til gresk ἡ εις άτοπον απαγωγη, "reduksjon til det umogelege", vart ofte nytta av Aristoteles), òg kjend som eit apagogisk argument eller reductio ad impossibile, er ein type logisk argument der ...

                                               

Utsegnslogikk

Utsegnslogikk er ei grunnleggjande grein av den moderne logikken. Utsegnslogikken ligg i skjeringspunktet mellom filosofi og matematikk, då han nyttar algebraiske metodar for å analysera utsegner eller setningar. Utsegnslogikk har òg fått stor in ...

                                               

Viss og berre viss

Viss og berre viss eller biimplikasjon er eit uttrykk som er vanleg i matematikk og logikk. "A viss og berre viss B" inneber at A og B er ekvivalente, og slik at A følgjer B som at B følgjer A. I matematikken seier ein at B er eit nødvendig og ti ...

                                               

Fortuna

Fortuna er gudinne for lykke i romersk mytologi, og frå renessansen brukt som allegorisk og grafisk figur som symboliserer hell, lykke, handel og sjøfart. Den antikke framstillinga av Fortuna er ei kvinne kledt i lange gevantar som held eit overf ...

                                               

Vindspel

Vindspel er ein type klokkespel som blir spelt av vinden ved at han rører ulike delar av instrumentet slik at dei slår mot andre. Dei hengande, klingande delane på vindspel kan til dømes vera bjøller eller sylindrar av tre, metall, keramikk eller ...

                                               

Chakra

Chakra er senter med intens, kvervlande energi som i følge tradisjonell indisk medisin ligg på spesifikke punkt i kroppen som ikkje kan sansast. Andeleg og emosjonell energi strøymer gjennom punkta. Ordet chakra kjem frå sanskrit og kan omsetjast ...

                                               

Angela Carter

Angela Carter var ein engelsk forfattar og journalist. Verka hennar er prega av feminisme, magisk realisme og det pikareske. I 2008 blei ho rekna som nummer ti av The Times på lista deira over dei femti største britiske forfattarane sidan 1945. I ...

                                               

Jacques Derrida

Jacques Derrida var ein algeriskfødd fransk-jødisk litteraturkritikar og filosof som blir rekna som den første til å utvikle den dekonstruksjonistiske filosofien etter at denne idéen kom fram i verket til Martin Heidegger.

                                               

Robert Rauschenberg

Robert Rauschenberg var ein jødisk-amerikansk kunstnar. Han vart omtalt som ein av dei viktigaste kunstnarane i USA i siste halvdel av 1900-talet. Rauschenberg studerte ved kunstskolen Black Mountain College i USA, under den tidlegare Bauhaus-pro ...

                                               

Allusjon

Allusjon er eit språkleg verkemiddel som går ut på at viser til ein annan tekst gjennom eit skjult sitat, eit peik til ein person i eit anna verk eller liknande. Ein kan finna allusjonar større og mindre grad i alle litteratursjangrar og i film. ...

                                               

Apostrofe

Sjå òg apostrof Apostrofe er eit verkemiddel innan dikting og retorikk som vert nytta om henvendingar til ein fråverande eller daud person som om vedkomande var til stades, eller om noko abstrakt som om det var levande.

                                               

Avleiingsmanøver

Avleiingsmanøver er ei handling som vert uført for å trekkja merksemd frå ei anna handling. I militær forstand er dette noko som liknar på diversjon, skinnmanøver eller villeiing. I retorisk forstand er ei avleiingsmanøver ein logisk tankefeil de ...

                                               

Ekfrase

Ekfrase er eit retorisk omgrep for ein detaljert og visuell skildring av ein stad, ein person eller ein gjenstand, eventuelt også eit hendingsforløp eller ein tidssituasjon. Meir spesielt blir nemninga nytta om ei detaljert skildring av eit kunst ...

                                               

Kognitiv metaforteori

Kognitiv metaforteori er metaforteorien som er utvikla innanfor kognitiv lingvistikk, og teorien blei fyrst presentert av dei amerikanske forskarane George Lakoff og Mark Johnson i boka Metaphors We Live By. Nedanfor fylgjer ein gjennomgang av no ...

                                               

Metonym

Metonym eller erstattingsord er ord eller uttrykk som står i staden for eit anna ord eller uttrykk. Den opphavlege tydinga og den erstatta tydinga kan vera knytte saman til dømes ved nærleik i tid, rom eller årsak, eller ved eit del- eller heilsk ...

                                               

Orator

Orator tyder ein framifrå talar eller veltalande person. Det kan også brukast om personar som bruker store gestar og svulmande uttrykk.

                                               

Retorisk spørsmål

Retoriske spørsmål er utsegner forma som spørsmål ein ikkje forventer svar på, anten fordi svaret verker vera opplagt, fordi det allereie er kjend, eller fordi talaren kjem til å svara på det seinare. Eit retorisk spørsmål kan nyttast i retorikk, ...

                                               

Samtale

Samtale er ein kommunikasjon med ord, der to eller fleire personar talar saman. Samtalar er viktig for at menneske skal forstå kvarandre, og at vi skal få skildra kva vi tenkjer og følar.

                                               

Tankerim

Tankerim eller paralellisme er eit litterært verkemiddel som går ut på å ta opp att den same eller motsette tanken med ulike ordval. Verkemiddelet er særleg kjend frå dikting frå Det nære austen, som i Salmane i Det gamle testamentet. Den vanlega ...

                                               

Big Bang

Big Bang er ein vitskapleg teori om skapinga av Universet. Observasjonar av den stadige ekspanjonen til universet, leiar til ein teori om at universet ein gong har vore samla i eitt punkt mindre enn eit atom ein singularitet. I dette punktet fans ...

                                               

Teorem

Eit teorem eller ein sats er ein læresetning eller matematisk resultat som det er blitt bevist er riktig ved hjelp av tidlegare teorem eller andre aksepterte setningar som aksiom.

                                               

Vere

I filosofien er det å vere granskingsobjektet til metafysikken, meir spesifikt ontologien. Vi kan forstå det å vere ein predikativ eigenskap ved noko som kan seiast å vere; dette står i motsetnad til ikkje-tilvære, som er ein eigenskap ved det so ...

                                               

Filmen München

München er ein amerikansk-kanadisk-fransk film frå 2005, regissert av Steven Spielberg. Filmen er basert på den sanne historia om gisseltakinga av elleve personar frå den israelske OL-troppen under sommar-OL 1972. Alle dei elleve israelarane vart ...

                                               

Ulukke

Uhell eller ulukke er ei hending som skjer brått og uventa og fører til større eller mindre skadar. Ulukker hender utan at nokon meinte å utløysa dei, men sjansen for ulukke kan aukast gjennom risikoåtferd og reduserast ved hjelp av ulike tryggin ...

                                               

Det kommunistiske manifestet

Kjent som Det kommunistiske manifestet eller berre Manifestet er dette skriftet av Karl Marx og Friedrich Engels frå 1848 eit av dei mest namngjetne politiske skrifta i verda og verdshistoria. Det er etter måten kort, men velformulert og klart i ...

                                               

Historisk tidsskrift

Historisk tidsskrift har vore det leiande vitskaplege tidsskriftet for historievitskap i Noreg sidan 1871. Historisk tidsskrift publiserer fagfellevurderte artiklar, debatt- og kommentarbidrag og bokmeldingar av historiefaglege bøker. Tidsskrifte ...

                                               

Dalar

Dalar var opphavleg sølvmyntar prega i Joachimsthal i Böhmen, med verdi jambyrdig med rhinsk gylden. Dei første joachimstalarane vart prega i 1519, og snart vart liknande mynt prega over heile Europa. Dalar frå Austerrike, Tyskland og Nederland v ...

                                               

Dukat

Dukat er ein gullmynt som vart utmynta mange stader i Europa. Dukaten vart utmynta av 986/1000 gull vog 3.49 g. Den første dukaten vart utmynta i Venezia i 1284. Norsk dukat vart utmynta i Kristiania under kong Fredrik III og Kristian V.

                                               

Eittøring

Eittøring eller eittøre er ein mynt som vart utmynta i Noreg frå 1876 til 1972. Mynten har på adversen hatt monogrammet til myntherren, det vil seie den regjerande monarken, i perioden 1952-57 også med årstal for preginga. Under andre verdskrigen ...

                                               

Femtiøring

Femtiøring eller femtiøre er ein mynt som vart utmynta i Noreg frå 1874 til 2012. Mynten har på adversen hatt eit portrett av den regjerande monarken, ei riksløve, eller fire kongemonogram mot kvarandre. Under andre verdskrigen hadde mynten på ad ...

                                               

Femøring

Femøring eller femøre er ein mynt som vart utmynta i Noreg frå 1875 til 1982. Mynten har på adversen hatt monogrammet til myntherren, det vil seie den regjerande monarken, eit kongeportrett eller ei riksløve. Under andre verdskrigen hadde mynten ...

                                               

Hvid

Hvid er ein dansk-norsk mynt som vart slått i perioden 1483 til 1578 etter mønster av tyske witten. Ein hvid var lik 4 penningar. 3 hvid var lik ein skilling. I Noreg vart dei første hvid-myntane prega i Bergen under kong Hans 1483-1513. Sidan va ...

                                               

Kronemynt

For andre tydingar, sjå Krone eller Mynt eller krone Krone er ein mynt som vert bruka i fleire land Island – islandsk króna Noreg – norsk krone Tsjekkia – tsjekkisk koruna Sverige – svensk krona Estland – estisk kroon Danmark – danske kroner Valu ...

                                               

Mynteininga mark

Mark er ei pengeeining som vart brukt i Nord-Europa frå slutten av mellomalderen, først som ei rekneeinig for ei viss mengd sølvmynt. Sølvverdien av en mark mynt kunne variere mellom ulike land. Den Kølnske marka tilsvarte 8 unser sølv eller ca. ...

                                               

Ort

For masseeininga, sjå Eininga ort Ort, eigentleg ein firedel, var brukt som skiljemynt i Noreg på 17- og 1800-talet. Ei ort var lik ein kvart riksdalar eller 24 skilling fra 1620-åra. I det norske myntsystemet av 1816 var 1 speciedaler = 5 ort = ...

                                               

Penning

Penningen var hovudmynten i det norske myntsystemet frå 995 til 1387. I denne perioden gjekk det 10 penningar på ein ertog sølv, 30 penningar på ein øre sølv og 240 penningar på ein mark sølv. Dei første penningane vart utmynta i sølv under kong ...

                                               

Rigsbanktegn

Riksbanktegn var koparmynt som vart utmynta på Kongsberg 1813–1815 i verdiane 6 og 12 riksbankskilling. Alle norske riksbanktegn er prega med årstalet 1813. Myntane vart inndregne mot slutten av 1815, men dei var likevel gyldige betalingsmiddel i ...

                                               

Riksdalar

Riksdalar var hovudpengeeining i Noreg frå 1541/44 til 1813. Riksdalar species var ein sølvmynt med finvekt 25–26 g. Mynten vart slått i Danmark frå 1537. Riksdaler med det norske riksvåpenet vart tidlegast slått i 1546. Det kunne gå mange år mel ...

                                               

Skilling species

Skilling species er ein norsk skillingsmynt som vart utmynta frå 1816 til 1875. Det gjekk på denne tida 120 skilling species på ein spesidalar, og 24 skilling species på ei ort. I sølvverdi tilsvarte skilling species den skillingen som vart utmyn ...

                                               

Norsk skilling

Skilling, frå lågtysk eller gammalengelsk, truleg diminutiv av skold, er ei mynteining som vart innført i Noreg tidleg på 1500-talet under kong Hans I. Kongen prega skillingsmynt m.a. i Bergen, medan erkebiskopen prega skillingsmynt i Nidaros. På ...

                                               

Statsbankerotten i 1813

Statsbankerotten er den vanlegaste og folkelege nemninga på pengereformen som vart innført i Danmark-Noreg i 1813. Dei enorme utgiftene i samband med Napoleonskrigane leidde til at staten frå 1807 trykte opp store mengdar pengesetlar, noko som fø ...

                                               

Tiøring

Tiøring eller tiøre er ein mynt som vart utmynta i Noreg frå 1874 til 1991. Mynten har på adversen hatt monogrammet til myntherren, det vil seie den regjerande monarken, eller ei kongekrone. Under andre verdskrigen hadde mynten på adversen det no ...

                                               

Tjuefemøre

Femogtjueøring eller tjuefemøring er ein mynt som vart utmynta i Noreg frå 1876 til 1982. Mynten har på adversen hatt monogrammet til myntherren, det vil seie den regjerande monarken, ei riksløve, ei kongekrone eller fire kongemonogram mot kvaran ...

                                               

Tokrone

Tokrone eller tokroning er ein mynt som vart utmynta i Noreg frå 1878 til 1917. Ordinær tokronemynt hadde på adversen eit portrett av den regjerande monarken, mens reversen i unionstida hadde eit riksvåpen omgitt av ein bladkrans, og etter unions ...

                                               

Toøring

Toøring eller toøre er ein mynt som vart utmynta i Noreg frå 1876 til 1972. Mynten har på adversen hatt monogrammet til myntherren, det vil seie den regjerande monarken, i perioden 1952-57 også med årstal for preginga. Under andre verdskrigen had ...

                                               

Austerriksk schilling

Schilling var valutaen i Austerrike fram til han vart erstatta av euroen i 1999. Valutaen vart først gjeven ut på byrjinga av 1920-talet, men avskaffa då Austerrike vart ein del av Det tredje riket Tyskland i 1938. Då Austerrike vart sjølvstendig ...

                                               

Bancodalar

Bancodaler, eigentleg mark banco og også kjend som Hamburger Banco, var ein internasjonalt utbreidd valuta rekna som ein "ideal" riksdalar. Verdien hans svarte til ein riksdalar in specie med ei finvekt på 25.98 gram. Bancodalaren hadde grunnlag ...

                                               

Baug

Baug) vert i dag helst forstått som den fremste delen av eit skip eller ein båt. På store handelsskip vil dette tyda frå det punktet der den parallelle delen av lasteområdet byrjar å smalna av inn mot forstamnen. Antonymet til baugen er akteren.

                                               

Denar

Denar eller dinar er ein valuta med namn henta frå den romerske valutaen denarius. Éin denar tilsvarte i antikken éin gresk drakme, og var i nytestamentleg tid vanleg dagløn for ein arbeidar. Det gjekk - 4 drakmar eller denarar på 1 stater eller ...

                                               

Det lybske myntsystemet

Det lybske myntsystemet, Lübische Mark eller Lübsche Mark hadde utgangspunkt i hansabyen Lübeck. Lybsk myntrekning spelte ei stor rolle i Nord-Europa i seinmellomalderen og fram mot slutten av 1500-talet. Systemet bygde på sølvmyntfot, og hadde o ...