ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 14




                                               

Vêrteikn

Vêrteikn er ulike metodar å føresjå vêret på ved hjelp av teikn i naturen eller almanakken. Vêrteikna oppstod i tida før moderne meteorologi og vêrvarsling via radio og andre media kunne gje folk meldingar om kva vêret kom til å verte dagen etter ...

                                               

Ønskekvist

Ønskekvist er ein reiskap brukt til å spå eller finna noko, som grunnvatn, edelsteinar eller malm, på magisk vis. Ønskekvisten er best som ein Y-forma trekvist, men metalltråd, metallstenger og pendlar kan òg brukast. Bruken og verknaden av ønske ...

                                               

Ediktet i Fontainebleau

Ediktet i Fontainebleau var eit edikt gjeven ut av Ludvig XIV av Frankrike, òg kjend som tilbakekallinga av ediktet i Nantes. Ediktet i Nantes av 1598, hadde gjeve hugenottane rett til å praktisere religionen sin utan fare for å verte forfølgd av ...

                                               

Inkvisisjonen

Inkvisisjonen var ein permanent institusjon i den katolske kyrkja oppretta i 1184. Han var ansvarleg for å nedkjempe kjetteriet. Namnet er eldre, og var bruka om ein romersk rettsprosedyre, inquisitio. Fraksjonering av dei kristne kyrkjene har ek ...

                                               

Bedikàt ḥaméṣ

Søk etter chametz er eit rituale utført av ortodokse jødar før høgtida pesach. Ritualet går ut på å finna chametz, matvarer som er forbodne under pesach, og brenna dei. Under pesach skal ein eta usyra brød, medan brød baka med surdeig og fem forb ...

                                               

Nattverd

Nattverd eller eukaristi er ei kristen liturgisk handling basert på Jesu Kristi siste måltid med disiplane føre krossfestinga. Nattverden blir òg kalla kommunion. Nattverden minnar om det siste påskemåltidet Jesus hadde med disiplane sine, då Jes ...

                                               

American Friends Service Committee

American Friends Service Committee er ein organisasjon knytt til Venesamfunnet som arbeider for fred og sosial rettferd i USA og i verda elles. AFSC blei grunnlagt i 1917 av USA-amerikanske medlemmer av Venesamfunnet for å hjelpa sivile offer i f ...

                                               

Christian Science

Christian Science er ein kristendommen protestantisk trusretning som blei skipa av Mary Baker Eddy i 1879. I 1875 gav Mary Baker Eddy ut boka Science and Health, with Key to the Scriptures, der ho presenterer eit åndeleg lækjingssystem basert på ...

                                               

Opus Dei

Prelaturet av Den Heilage Krossen og Opus Dei, best kjent som Opus Dei, er ein romersk-katolsk organisasjon som vart grunnlagt 2. oktober 1928 av Josemaría Escrivá, ein spansk prest som i 2002 vart kanonisert av pave Johannes Paul II. Opus Dei ha ...

                                               

Krosstog

Krosstoga eller krossferdene er historisk ein serie felttog av religiøs karakter som fann stad frå 1095 til 1291, dei fleste godkjende av paven for den romersk-katolske kyrkja. Det opphavlege målet var å tryggja kristen kontroll over Det heilage ...

                                               

Bramin

Bramin eller braman er i hinduismen ein prest og medlem av den høgste av dei fire sosiale klassene, varna, i det gamle indiske samfunnet. Braminane, som var dei einaste som var fylt av den mystiske kraften brahman, var sjølvskrivne som prestar og ...

                                               

Klokkar

Klokkar er ei kyrkjeleg stilling. Klokkaren skal hjelpe til ved gudstenester og kyrkjelege handlingar. Klokkaren utfører praktiske oppgåver ved å førebu, gjennomføre og følgje opp gudstenestene. Klokkarstillingane er oftast deltidsstillingar. Nem ...

                                               

Munk

Ein munk er ein mann som har gjeve ein lovnad om å vie livet sitt til religionen sin innanfor spesielle rammer. Det finst munkar innan fleire religionar, men uttrykket vert spesielt mykje brukt i kristendommen og buddhismen.

                                               

Nonne

Ei nonne er ei kvinne som har avlagt lovnader som bind henne til eit religiøst liv. Det finst nonner innan til dømes den romersk-katolske kyrkja, den austlege kristendommen, den anglikanske kyrkja, djainismen, den evangelisk-lutherske kyrkja, bud ...

                                               

Predikant

Predikant er ei nemning som viser til nokon som forkynnar Guds ord. Nemninga kan brukast om prestar, men viser særleg til forkynnarar som ikkje har ei tradisjonell teologisk utdanning, men er lekfolk. Ein finn ofte predikantar i motrørsler, til d ...

                                               

Prest

Ein prest er ein person som har ansvaret for eller leier religiøse seremoniar eller kulthandlingar. Ordet kjem frå gresk presbyter, som tyder "dei eldste". Kvinnelege prestar vert i nokre høve kalla prestinner. Sjølv om ordet opphavleg skildrar k ...

                                               

Rabbinar

Rabbinar, òg skrive rabbin, rabbi, rebbi og ribbi, er ein tittel som blir bruka om jødiske lærde. Det varierer noko mellom ulike retningar av jødedommen kva som ligg i denne tittelen - frå hebraisklærar blant spanske og portugisiske sefardím via ...

                                               

Appellrett

Ein appellrett eller ankedomstol er ein domstol med mynde til å ta opp ankar frå ein magistratrett eller ein annan lågare domstol. I dei fleste lovverk er domstolsystemet delt i minst tre nivå: ein magistratrett – som innleier sakene og vurderer ...

                                               

Krigsrett

Krigsrett er i vanleg språkbruk ein militær straffedomstol som vanlegvis dømmer og fastset straff for soldatar for brot på militær strafferett. I norsk lovverk blei omgrepet etter Den militære rettergangslov av 29. mars 1900 bruk tom domstolar so ...

                                               

Minján

Minján er ei samling av minst ti jødar over bar misvá- eller bat misvá-alder som trengst for å utføra visse religiøse handlingar. I tradisjonelle former av jødedommen kan berre menn danna ein minján; i nyare retningar kan også kvinner telja. Ein ...

                                               

Den munnlege Toráen

Den munnlege Toráen er eit rabanittisk-jødisk omgrep på dei opphavleg munnlege religiøse tradisjonane som fanst i samband med Tanákh. Kring 100-talet av den vestlege tidsrekninga vart den munnlege Toráen si daverande form kodifisert og nedskriven ...

                                               

Sjeḥitá

Sjeḥitá eller schächting vil seie slakting etter jødiske religiøse forskrifter og blir normalt utført av ein spesialutdanna sjoḥét. Dyra skal vera friske og uskadde før slaktinga finn stad. Slaktemåten er om lag den same som muslimsk halál-slakti ...

                                               

Kadi

Ein kadi er ein dommar som dømmer på grunnlag av sharia, det islamske religiøse lovverket. Fordi ein i islam ikkje skil mellom religiøse og sekulære dommar, ligg makta til kadiane tradisjonelt over alle andre når det gjeld rettslege spørsmål som ...

                                               

Androgyn

Androgyn er ei nemning for å vere eller verke tvikjønna. Opphavleg er ein androgyn ein hermafroditt, ein person som er fødd med både mannlege og kvinnelege kjønnsorgan. Androgyni tyder dermed hermafrodittisme. Ein kan også nytta "androgyn" om men ...

                                               

Kjønnsdiskriminering

Kjønnsdiskriminering eller sexisme vil seie at det vert gjort skilnad på folk med omsyn til deira rettar og plikter berre på grunnlag av deira kjønn. Vanlege former for kjønnsdiskriminering gjennom tidene er at menn og kvinner har eller har hatt ...

                                               

Hankjønn

Hannkjønn eller hankjønn er kjønnet til ein organisme som lagar sperm og ikkje egg. "Sperm" er definert som den minste og vanlegvis mest rørlege kjønnscella i heterogame artar, der den motsette kjønnscella blir laga av hokjønn.

                                               

Kjønnsdimorfisme

Kjønnsdimorfisme er systematiske skilnader mellom individ av ulike kjønn hjå den same arten. Døme er ulikskap i farger, omtalde som kjønnsdikromatisme, i storleik, og i nærvær eller fråvær av delar av kroppen som blir brukte i kurtise eller kampa ...

                                               

Kjønnshår

Kjønnshår er kroppshår som veks over underlivsbeinet i området rundt dei ytre kjønnsorgana til menneske etter kjønnsmogning. Håra er litt grovare enn hovudhår. Forma på området som er dekt med kjønnshår varierer frå person til person og etter kjø ...

                                               

Kjønnskromosom

Kjønnskromosom er kromosom som kan bestemma kva kjønn eit individ har. Hoer hjå pattedyr og krypdyr har vanlegvis to kjønnskromosom av same type, XX, medan hannar har to ulike kjønnskromosom, XY. Hos fuglar og amfibium er tilhøvet omvendt, der ha ...

                                               

Transseksuell

Transseksuelle personar opplever ein kjønnsidentitet som ikkje samsvarar med kjønnet som blir notert i dokument, i forbindelse med fødsel. Transseksuell blir ofte sett på som ei delmengd av transgender, transkjønn, på norsk, men nokre transseksue ...

                                               

Folkegruppe

Ei folkegruppe er ei stor eller lita gruppe menneske som har noko til felles, som språk, kultur, historie, avstamming eller religion. Dei kan sjå på seg sjølve som ei folkegruppe eller bli sett på som ei av andre. Ulike folkegrupper kan leva med ...

                                               

Gurkhaer

Gurkhaer er namnet på soldatar som er vorte rekruttert frå Nepal for å tenestegjere i den britiske hæren. Etter at India vart sjølvstendig, har gurkha-soldatar òg tenestegjort i den indiske hæren, der den meir korrekte stavemåten gorkha vert bruk ...

                                               

Urfolk

Urfolk er folkegrupper og etterkomarane av desse som har levd i eit område før det blei kolonisert eller gjort om til ein stat, og som ikkje identifiserer seg med majoriteten i landet. Dei fleste urfolk har historisk blitt jaga, plaga og tvungne ...

                                               

Minoritet

Minoritet tyder mindre del, og viser primært til ei folkegruppe som utgjer eit mindretal i eit samfunn. Minoritet kan òg referere til underordna eller marginale grupper. Desse gruppene treng ikkje nødvendigvis å vere talmessig i mindretal, men de ...

                                               

Allmugen

Allmugen er eit omgrep som vert nytta i tydinga folk flest. I gamal tid kunne det òg visa til folk av små kår, særleg dei som budde på landet.

                                               

Borgar

Frå siste delen av mellomalderen til ut på 1800-talet kunne ein mann ved å løyse borgarbrev få borgarrettar eller borgarskap i ein by og slik verte delaktig i dei privilegia byen hadde til handel m.v. Borgarane hadde einerett til å drive borgarle ...

                                               

Borgarskap

Borgarskap er nemninga på ein samfunnsklasse som stod midt på rangstigen i det gamle standssamfunnet. Dei var korkje rike adelege eller fattige bønder eller arbeidarar, men levde relativt komfortable, sjølvforsørgde liv som til dømes legar, advok ...

                                               

Middelklasse

Middelklasse er eit sosiologisk omgrep som blir brukt om ei samfunnsklasse som blir plassert mellom arbeidarklassa og overklassa. Middelklassa i vestlege land blir delt som regel inn i to eller tre undergrupper, der øvre middelklasse utgjer den ø ...

                                               

Proletariat

Proletariatet er den sosiale klassen som består av lønsarbeidarar som eig lite anna enn si eiga arbeidskraft. Eit medlem av denne klassen er ein proletar. Marxistisk filosofi reknar proletariatet som undertrykt av det kapitalistiske systemet, der ...

                                               

Underklasse

Underklasse er ein del av folkesetnaden i eit sosialt lagdelt samfunn som utgjer den lågaste samfunnsklassen. Denne klassen kan seiast å vera under størstedelen av arbeidarklassen. Omgrepet er omdiskutert innan samfunnsvitskapen.

                                               

Bestefar

I mange kulturar har det vore vanleg å kalla opp gutar etter bestefar sin. Eit barnebarn kan då få delar av eller heile namnet til bestefaren. Den amerikanske presidenten George Herbert Walker Bush er til dømes kalla opp etter morfaren sin, Georg ...

                                               

Bestemor

Ordet kom inn i norsk frå lågtysk eller nederlandsk på 1700-talet. Det har særleg fortrengt ord som godmor. Ei undersøking frå 2005 viste at dei spesifikke slektsskapsorda farmor, mormor enno vert meir brukte enn dei meir generelle, spesielt i bymål.

                                               

Generasjon

Generasjon er nemninga på til dømes både den eininga som den eine av fleire lekk ei ætteline utgjer den eininga som ei einskild aldersgruppe innanfor eit samfunn eller ei yrkesgruppe utgjer den tida som ei aldersgruppe lever, det vil seie ein man ...

                                               

Mormor

Mormor er ei nemning på ein person som er mor til eins eiga mor. Eller mor til nokon andre si mor. Ei mormor er også bestemor. Ordet kjem frå norrønt móðurmóðir. På 1700-talet fekk ordet sterk konkurranse frå ordet bestemor, som, i likskap med "g ...

                                               

Nevø

Nevø er ei slektskapsnemning for sonen til nokon sin bror eller syster. Ein kan òg nytta ordet brorson eller systerson for å vidare klargjera slektskapet. Ordet "nevø" kjem frå fransk neveu, av latin nepos med same tyding. Det tilsvarande ordet f ...

                                               

Niese

Niese er ei slektskapsnemning bruka om ei bror- eller systerdotter. Som "nevø" er ordet "niese" kome til norsk gjennom fransk nièce frå latin, frå ordet neptis, som tydde sonedotter, dotterdotter. Ei anna nemning for jenter og gutar nokon er onke ...

                                               

Svigermor

Svigermor eller vermor er mor til den ein er gift med. Tilhøvet til ei svigermor har vore tema for mange historier og songar, og blir då sjeldan skildra som godt.

                                               

Syskenbarn

Syskenbarn) er ei nemning for skyldfolk som er barn av sysken til far eller mor åt ein sjølv. Ein seier om syskenborn at dei er slektningar i andre ættleddet. Er folk syskenborn, har dei minst éin sams besteforelder. Som regel har dei to bestefor ...

                                               

Tante

Ei tante er systera eller versystera til far eller mor. Tilsvarande, men meir avgrensa tyding har orda faster eller moster. Nemninga tante kan også bli bruka om kvinner som har ansvar for små born, til dømes barnehagetanter eller parktanter. Meir ...

                                               

Tremenning

Ein tremenning er ein slektning som er barn av syskenbarnet til mor eller far. Sagt på ein annan måte er tremenningar slektningar med felles oldeforeldre. Ein seier om tremenningar at dei er slektningar i tredje ættleddet. Eit anna ord for tremen ...